رامسر شهر دریا وجنگلTourism City

آهنگری و نعل بندی در رامسر و ییلاقات اطراف آن

محمد ولی تکاسی

توجه: هر گونه برداشت از متن فقط با اجازه نگارنده و با ذکر منابع اصلی امکان پذیر است.

آهنگری، شغلی است که قدرت بدنی و تخصّص لازم را می طلبد . حتی شاگردانی که در دکان آهنگری کار می کنند بایستی تخصّص لازم را داشته باشند. این شغل در اغلب استان های کشور وجود داشته و در زبان ترکی به آن دمیرچی[1](آهنگری) می گویند. هنگام عبور از میانه بازار جواهرده ، صدای چکاچک چکش های آهنگران را می شنیدید که بر سندانی می کوبند و یا در گوشه ای نعل اسبی را تعویض می کردند .آهنگران قدرتمندی که پیش بند چرمی بسته ، صفا و صمیمیت شان را در چهره عرق کرده و بر افروخته شان می شد دید   که با همه قدرتمندی، قلبی مهربان و آکنده به دیار کهن(سخت سر) و خانواده خود داشتند. در فرهنگ فولکلور منطقه نیز نعل وارونه زدن بر درب مغازه ها و ابنیه نشان از برطرف کردن چشم زخم و حسادت قلمداد می گردد.

نعل بندی

یکی دیگر از  حرفه های قدیمی در شهرستان رامسر و حومه که بسیار رواج داشت نعل بندی بود. استاد نعل بند معمولأ آهنگری هم می کرد . با توجه به وجود اسب و الاغ و آمد و شد تاجران قزوینی و رودباری به بازار بزرگ جواهرده (تنهیجان) و از آنجا به مناطق دشت جهت صادرات و واردات       کالا های تجاری و ارزاق مشغول به فعالیت بودند. علاوه بر آنها گروه بزرگ دیگری به نام چاروادارها نیز که به حمل و نقل مسافران و افراد عادی در فصل کوچ از دشت(جلگه گیلان) به سمت مناطق خوش آب و هوای ییلاقی اقدام می کردند از مشتریان هر چند ماه یکبار نعل بند ها بودند. نعل زدن به حیوانات از دیرباز مورد توجه کشاورزان این دیار بوده که علاوه بر کمک در بهتر راه رفتن اسب ها جهت پیشگیری ازساییدگی و زخم شدن  ناخن سوم شاخی شده در سُم اسب، جلوه زیبایی نیز به آن می دهد[2].

وسائل و ادواتی که توسط آهنگران ساخته می شوند عبارتند از : انواع داس ( خَجِره ) ، بیل و بیلچه، بیل مخصوص کندن ریشه درختان و  ایجادحفره در زمین و یا برگرداندن خاک در باغات مرکبات(گَرباز)، ابزاری برای کاشت(کَلِند)، کُلنگ ،  نَعل اسب ( نال ) ، میخ ، گاو آهن(گاجِمِه) ، تبر ( تئار) تیز بُر به شکل هلالی (جهت تراش دادن سُم اسب و ..)، داس مخصوص دروی برنج( دَئره) در انواع مختلف  و غیره بودند که هنوز هم توسط افراد بومی و کشاورزان و دامداران محلی در بخش های جلگه و کوهستانی رامسر مورد استفاده قرار می گیرند.

هنوز در ییلاقات اشکور و جواهرده رامسر نعل بندی رواج دارد و آثار به جای مانده از کوره های زغالی ذوب فلزات نظیر آهن و مس در مناطقی نظیر شهرستانک(شهرستانه)، آهن پُُچان(آهین پُچان) و غیره در مسیر جاده جواهرده،  نشان از تلاش مردمان این دیار و رواج آهنگری از زمان گذشته در این مناطق دارد. در شهرستان رامسر و اغلب شهرهای دیگر نام خانوادگی حدّاد و حدّادی(آهنگری) را به کسانی که به این حرفه اشتغال داشتند    می دادند که برخی از فرزندان آنها با توجه به رواج کار ساخت و ساز مسکن به فروش آهن آلات و غیره روی آورده اند.

هر کارگاه آهنگری یک سری اصول و قاعده و سلسله مراتبی داشت و در آن شاگرد اول و دوم و سوم مشخص می شدند و هر کدام شرح وظایفی داشتند .

از آهنگران قدیم در رامسر استاد ولی آهنگر(پدربزرگ پدری نگارنده)، استاد ببری ، استاد حلاجیان و غیره را می توان نام برد.

نعل بندی شش مرحله مشخص دارد که عبارتند از:

۱- نعل برداری: پا را بالا آورده و به کمک چکش و تیزبر پرچ میخ ها را انجام داده سپس از سمت پاشنه به کمک گاز انبر و به صورت اهرمی شروع به برداشتن نعل می کنیم. باید مراقب بود که میخ ها به دیواره آسیبی نرساند و همه میخ ها خارج شده باشند.

۲- قیار (آماده سازی): در این مرحله سُم را برای زدن نعل جدید آماده      می کنند که بیشتر شامل برداشتن بافت شاخی سُم، دیواره، قطعات جدا شده و خراشیده کف و قورباغه می باشد که به دلیل وجود نعل ساییده نشده اند و بلند شده، پس باید به اندازه طبیعی خود برگردند. برای قیار بیشتر از چاقوی سُم تراش استفاده می شود ضمن آنکه به کمک چکش و چاقوی سُم بری و نیز گاز سُم چین می توان قسمتهای لازم را کوتاه کرد. در این مرحله بریدن سُم به اندازه کافی، رعایت نسبت ارتفاع پاشنه به پنجه و تراشیدن سُم در سمت داخل و خارج آن به یک اندازه مهم است. در پایان سطح زمینی سُم را سوهان زده و صاف می کنیم.

۳- آهنگری و نعل سازی: تسمه های آهنی و دراز را در کوره سرخ کرده و با استفاده از ضربات چکش به شکل نعل دست یا پا در آورده و سپس سوراخ می کنند. همچنین از نعل های آماده هم می توان استفاده کرد.

０-نعل بندی و اندازه نمودن نعل: دو روش نعل بندی وجود دارد:

الف) یکی نعل بندی گرم که نعل ساخته شده در مرحله قبل را موقعی که هنوز کمی داغ است با انبر مخصوص گرفته و متناسب با اندازه سُم آن را تنگ یا گشاد کرده و در صورت نیاز کوتاه می کنند سپس بر روی سُم گذاشته تا به اندازه نعل بافت شاخی را بسوزاند، این یک روش کامل است.

     ب)روش دوم نعل بندی سرد است که نعل آماده را استفاده می کنند و 

         نیازی به کوره ندارد.

۵- میخکوبی: نعل آماده و اندازه شده را روی سُم قرار داده، یکی از میخ های پنجه را کوبیده و سپس با جابجایی نعل آن را در جای اصلی خود قرار می دهیم به طوریکه پنجه و پاشنه در مکان اصلی خود قرار بگیرند. میخ ها را یکی بعد از دیگری به آرامی و با دقت بسیار کوبیده و مراقب هستیم که سر میخ نه زیاد بالای سُم و نه زیاد پایین آن بیرون آید. سپس سر میخ ها را با قلاب چکش کاملا" برگردانده و آن را می برند و فقط به اندازه ای باقی  می گذارند که بتوان آن را پرچ کرد. معمولا" چهار میخ در سمت خارج و سه میخ در سمت داخل استفاده می شود. نوک میخ ها به صورت مورّب است که سمت مورّب آن باید به طرف داخل و سمت صاف آن به سمت خارج باشد تا میخ وارد بافت زنده سُم نشود.

۶- پرداخت، اتمام و تکمیل: نعلبند قسمت پرچ شده میخ را محکم کرده و با چکش کاملا" می خواباند و در آخر آنها را با سوهان نرم و صاف می نماید. در پایان لبه های تیز دیواره سُم را با سوهان صاف می کنیم تا از بریدن و تکّه شدن دیواره جلوگیری به عمل آید. 　

http://www.irhorseworld.org/images/stories/articles/hooves2.jpg

وسایل  و ابزار آلات آهنگری شامل موارد ذیل هستند:

1-پُتک : چکش بزرگی بود تک لبه که برای کوبیدن آهن تَفته توسط شاگرد اول آهنگری بکار می رفت . البته این کوبیدن همراه با ریتمی بود که استاد کار ، تنظیم می کرد.

2- چکش : وسیله ای یک سَره بود که استاد کار با یک دست همراه شاگرد و با ریتم بر روی آهن تَفته می کوفت تا آهن را به اشکال مختلف که لازم بود در می آورد .

3- سندان بزرگ : که در وسط آهنگری بر روی یک تنه درخت جنگلی نصب  می شد و برای کوبیدن ابزار های در حال ساخت بر روی آن بکار می رفت.

4-سندان کوچک : برای کوفتن نعل و میخ و پرداخت کردن آنها توسط شاگرد سوم ، ‌بکار می رفت.

5- دَم آهنگری: بصورت وسیله ­ای آکاردئونی شکل دوقفسه ای یا تک قفسه ای بود که توسط شاگرد دوم آهنگری با مهارت خاصی بکار گرفته می شد که هر کسی از پس آن بر نمی آمد.

6- کوره آهنگری : که توسط زغال سنگ بارگذاری می شد و توسط دم آهنگری مُلتهب می شد به اینصورت که در تمام مدت کار بایستی دمای کوره در حد دمای ذوب باقی می ماند و این کار توسط شاگرد دوم انجام  می شد و باید مهارت لازم را می داشت .

 زمانی تهیه پیلوت مشاغل و حرفه های صنایع روستایی نظیر آهنگری، نمد مالی و دیگر صنایع دستی  در موزه ملی شمال کشور در رامسر توسط افراد دلسوز پیگیری شد و قرار بود دوباره احیاء شده و به صورت زنده در معرض دید بازدید کنندگان قرار گیرد ولی متاسفانه این کار عملی نشد.

http://www.irhorseworld.org/images/stories/articles/hooves.png

منابع مورد استفاده:

1-     دنیای اسب (http://www.horse-jumping.blogfa.com/post-17.aspx)

2-    تابناک

3-    وب سایتhttp://www.econews.ir/fa/news,