زبانزد " به اسم موسی به شکم عیسی"

روزی بزرگی در جمعی از آزار و اذیت رعیت خود اظهار شرمندگی کرد. برای جبران کارهای گذشته اش قول داد که آدم خوبی باشد و به مباشر خود گفت از این به بعد تو مالیات رعیت را جمع کن و در حسابی جداگانه در انبار نگهداری کن تا هر وقت رعیت به آنها احتیاج پیدا کردند از این اندوخته ها به آنها بدهید. بهار از راه رسید. کشاورزان و باغداران با کمبود نقدینگی مواجه شدند لذا به مباشر گفتند تا مقدار کمی از اندوخته ها را به آنها بدهد. مباشر گفت: باید از ارباب اجازه بگیرم.

مردم گفتند این مال ها از دسترنج خودمان است به ما هم بدهید.

ارباب گفت: من گفتم آنها را برای شما نگهداری می کنم و شما باید از بابت نگهداری در انبار به من پول بدهید. از طرفی مباشر هم این کارها را انجام می دهد و به من ربطی ندارد.

مباشر گفت : به اسم عیسی به شکم موسی!

یعنی اینکه با نام یک نفر دیگر، فرد دیگری استفاده اش را می برد.

یادآوری:

*مُزه تو گَرِه (بارِه) جِزِه مُو

یعنی: مزه و کیف آن را تو می بری سوز و رنجش را من!!

دیگری اسبِ سوار همیشیک پیاده

ای روزا هر کی از راه رِسَنه گونه:

مو فلان کار کانِم اگر فلانی شاخ هالِ بَهَلَّه! اگر تی پُشتِ گوشَم بِدی ایشان کارَم وینِه!. خیلی هارت و هورت زَنن! نی یَه!(اینطور نیست) /؟.

"یِه جُو غیرت خَنِه یِه اَرزن هِمّت". اَلَن همه تِرِه گونِن: اگر اینجوری باشَه مو اُنجوری اُکاره انجام دَ تونوم. هنوز در امّا و اگرها بِمانسِن. خوشتِه دور چرخ خارِن هَندَه وَگِردَنِن هَنِن خوشته اوّلِ جا سَر.

روزی روزگاری "داو"(داب) با اگر سَر بیشی بی تی حرف وَسِه نوشا!. هیته دَرجَنِن ای­کَلَنِن(پاره می­ کنند و می­ریزند). آخر بنده خدا اگر نوتونی کاری بوکونی چَرِه حرفِشه زَنِه تا چند روزی دونیا بر مُراد تو باشَه بعدش چی؟

از خلق خدا نترسِنه از خدا بَتِرس. اگر کاری هم خَنه بوکونی کارستان، به غیر خدا به کمک هِچ کَس چشم امیّد نِدار." دیگری اسبِ سوار (سرنشین) همیشیک پیادَه".

آهای آدم عاقل، به پیر به پیغمبر، تی روزیَه فقط از خدا بِخَه. هون تِرَرِه وَسِّه. تِرِه در بدترین حالات دستگیری کانِه.

اَلَن خلق یِه مشت پولَ رِه، هر روز به یِه رنگ دَرهَنِن. "خودِه پُلُت دار وَلگ مانِن هر راه باد زَنِه هورو شونِن". "خودِه توسا دار مُثان فقط هَچی دود کانِن". "اُشانِ تَش هَمرَه هِچ کی گرما بوتِه نوتونِه(گرم دَکِت نوتِه)".

زیندیگی هم سَر به جوری دَرِه هم سَر به جیری. "خوشتِه اَسوِ(اسب) تنگ دَکِش". "پشت مَچه گازِه گیر". بِن تی دِل چی گونِه ، عقل هَمرَه وِرِه باپُچ . به خدا توکّل بوکون. به بُشا روزشان حسرت نُخار به روزهای خوش آینده امیدوار باش. ان شاءالله تی دستِ هم خدا گَرِه.

شیر هم به اُ شیرگیری وگردنَه خوشته پِسی یِه هَم نیا کانِه. اگر هم اَلَن به مال و مَنصَبی بَرسی یِه. سری از توی سرها دَر بیَردِه وَگِرد خوشته پِسی یَه هم نیا بوکون بِن کی بی! اَلَن چی وَکِته؟!!!!!!!. سِلامِت باشی.

صنعت چادرشب بافی

https://s33.picofile.com/file/8484898942/%D8%B5%D9%86%D8%B9%D8%AA_%DA%86%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%B4%D8%A8_%D8%A8%D8%A7%D9%81%DB%8C2_page_0001.jpg

نثر گیلکی رامسری= می چُم سفیدی بَزه

می چُمِ سفیدی بزه

[e-mail]

می چُمِ سفیدی بَزَه اَی خدا کورا بوت دَرِم! (دارم کور می شوم). دِ هِچی یَه دِ(دیدن) نوتونِم. راه شا نوتونِم.

تو کورباطَن نوباش تی چُم خوشتره خو(خوب) وَکَنِه. هم وینه (می بینی) هم راه شا تونه(می توانی راه بروی).

تی چُم یِه رِج دیگه خوب بُوشور وِرِه خوب وازا کُن تا بهتر بِنی(ببینی).

اَصلَن خوب دیدن کار من و تو نی یَه!. برای اینکه خوب بِنی اول باید خودت آدم خوبی باشی، تی ذات وَنِه خوب باشِه. شیشه خُردِه نِدَشته بی!

اَصلَن خوب بان و خوب شدن خیلی مالیات دَارِه(ارزش داره). بعضی ها خَنِن اَدای خوب بان در بیَرِن اَمَّه نصف راه بند آو دَنِن. خوشته ذاتِ بروز دَنِن.

اگر تو همین اَلَن قدر خوشته زندگی یَه بدانی، نان حلال در بیِری تنها نُخواری . دیگرانه هَم هَدی تی جانِ دعا بوکونِن. این یعنی خوب دیدن زیندگی.

دو کس رنج بیهوده بردند: یکی آنکه داشت و نخورد و دیگری آنکه دانست و نکرد.

اردک کله سبز (mallard duck)

https://i1.delgarm.com//images/news/a770/1397/02/03/F4bE5.jpg

اردک کله سبز ( نام علمی: Anas platyrhynchos) از اردک های مهاجر روی آبچر است که جنس نر آن به واسطه سر سبز براق و منقار زرد روشن مايل به قهوه اي، طوق گردنی باریک و سفید، بدن خاكستري و سینه بلوطی رنگ به آساني از پرنده ماده که به رنگ قهوه ای با دانه های سیاه رنگ است و با ساير اردک ها تميز داده مي شود.

اردک های سرسبز نر و ماده در میان شاه پرهای خود، چند پر رنگین بسیار براق دارند که به آنها «آینه بالی» می گویند. رنگ این پرها در مقایسه با رنگ شاه پرهای دیگر، هم در زمان پرواز و هم زمانی که پرنده بال هایش را جمع می کند، بسیار مشخص است.

نوع اهلی آنها نیز توسط مردم شمال کشور و سایر استان ها نیز نگهداری می شوند.

در شهرستان رامسر و حومه بیشتر در اطراف رودخانه ها ، مزارع برنج و محل تجمع آب باران که به صورت استخر موقتی در باغات مرکبات دور از منازل مسکونی در می آیند به تغذیه از حشرات ، دوزیستان و جستجوی غذا می پردازند. از گوشت اردک برای تهیه خورشت فسنجان محلی(لهجه گیلکی رامسری: انارآب) نیز استفاده می شود.

منبع:

1- https://avibirds.com/waterfowl-anseriformes-ducks/

2- وب سایت دلگرم https://www.delgarm.com/scientific/animals-birds/161791-%D8%A7%D8%B1%D8%AF%DA%A9-%D8%B3%D8%B1-%D8%B3%D8%A8%D8%B2

نثر با لهجه گیلکی رامسری

دوستی با دیگران

[e-mail]

ای دونیا مَن هر چی ویشتر کاربوکونی ویشتر تی شی کار کَشَنِن. بوگوتِن : دونیا چند مَنِ بوگوتِه: هر چی کول گیتِه!.

زیندگی خیلی به دُو دُو کُردن نی یَه!. خدا بخَه تِرِه هَدَه کاری به دیگران نِدارَه. خوشتره دَنِه خوشتِره هم تی دَس وِگِرَنِه.

بعضی ها فقط به فکر فضولی تو کار و مال و زیندگی مُردومِن. فلانی چی دَارِه، چِندی دَارِه . کوجار شی بی یَرده؟.

خوشته مالِ پَربون جی(از زیر بغل) نیا کانِن چون کمتره نظر هَنه. دیگری مالِ خوشته کینِ بُنِ جی(از زیر باسن خود) چون ویشتره نظرهَنِه.

بعضی ها هم فقط چوب لای چرخ زیندگی دیگران نی یَنِن. دوست و آشنا باشَه یا غریبه، اُشانَرِه فرقی ندارِه. فقط خَنِن سر به تن کسی نباشَه اُشانِ زیندگی رِچ بی(باشه)، بقیه به اَمان خدا. خیلی یَه یکی رِه خدمت بوکورده بی وَکِه تی بلای جان.

سگ باش پَئر و مار(پدر و مادر) نوباش. هر کار ای دونیا مَن بوکونی تی اولاد تی سر هَرِه.

می پیلامار(مادربزرگ) هرگز اَمِره نفرین نوکورده همیشیک گوته: الهی به دست اولاد بَکشی.

دونیا محل گُذره تا تونه به مردوم خدمت بوکون. بِدَه همیشیک تی تولِه مردوم پا بون دِبی(به مردم خدمت بوکون تا خار ریز تو در پای مردم باشد).

گاهی اوقات یه نفر غریبه تِررِه یِه کاری انجام دَنه که هیچ آشنایی نوتونِسه انجام بَدَه. گاهی اوقات یه آشنا بلایی تی سر هَرِه هَنده صد رحمت به غریبه.

بیگانه وفا کند خویش من است----- گرگ شیر دهد میش من است!.

پرنده جیجاق( لهجه گیلکی رامسری گژگال)

جیجاق اوراسیایی

https://rouzetazeh.ir/uploads/a550effa115142d0a79bb82a50e1540d.jpg

جیجاق کبود

https://rouzetazeh.ir/uploads/ec45e6656b814f16b24e79f190d72dfd.jpg

جیجاق اوراسیایی (Garrulus glandarius) پرنده‌ای از راستهٔ گنجشک‌سانان، خانواده کلاغیان است که در اروپا، شمال آفریقا و آسیا زندگی می‌کند. جیجاق‌های اوراسیایی پرندگانی میان‌جثه، پرسر و صدا و معمولاً رنگارنگ‌اند. جیجاق اوراسیایی معمولاً در جنگل‌های بلوط لانه می‌سازد و به بلوط‌خورک هم معروف است در شمال از گردو و فندق هم تغذیه می نماید. در سال‌های اخیر برخی از آن‌ها به مناطق شهری کوچیده‌اند که ممکن است به دلیل تخریب زیستگاه‌های جنگلی باشد.

در رامسر زبانزد زیر رواج دارد:

نه سر(کین) وِرِه بمانسه نه گژگال وَچه.

معنی: نه بچه گژگال را توانست بگیرد نه از شر گژگال توانست راحت و آرام شود.

جهت کسب اطلاعات بیشتر:

https://www.rspb.org.uk/birds-and-wildlife/jay

دوبیتی گیلکی رامسری

استفاده از ترانه ها و خواندن دوبیتی های عاشقانه در مراسم جشن و شب نشینی ها و یا در هنگام انجام کار و کشاورزی و باغداری همیشه یکی از راههای گذراندن اوقات فراغت در بین اقوام مختلف در کشور عزیزمان ایران به ویژه در گیلان و مازندران بوده است. این اشعار بسته به شرایط اقتصادی و اجتماعی و نوع شغل افراد که بیشتر با طبیعت سر و کار دارند می باشد. در اغلب این ترانه ها از اصطلاحات و واژه های گیلکی اصیل و قدیمی تر استفاده می شود و از نکته سنجی و آگاهی مردم گیلک زبان در به کاربردن آنها در جای مخصوص خودش در هنگام خواندن این اشعار حکایت دارد.

https://irs01.wisgoon.com/irs01/65/85/42/67/irs01_s3old_1547419502294602.jpg

این اشعار با روح و جان مردم آمیخته شده و بر زبانشان جاری می شود و نسل به نسل با تلطیف شدن آوایی و ایجاد تغییراتی بر حسب زمان و مکان از شکل اصلی خارج شده و به شکل امروزی به دست ما رسیده است.

نمونه اشعار گیلکی:

دل من و دل من و دل من

تی هردو بال واکن(بازکن) تی هر دوبال منزل من

تی هر دو بال واکن تا من بخوابم

دیگر ناجه(آرزو) نمانه بر دل من

******************************

دوراجی(راه دور) بمابام خو یاره بِنِم

دو راجی نِمَابام دیواره بِنِم!

دوراجی بمابام نامزد بازی

زن پَر(پدرزن)، مِره برسی یَه جنگل فورازی(جنگل آبادکردن)

*در گذشته داماد برای عروسی گرفتن می بایست برای پدرزن آینده خود کار کشاورزی انجام می داد و یا در کارهای فنی و شغل پدرزن به او کمک می کرد.

******************************

تو آب(آو) این دَس مو آب(آو) اُن دَس

تو بلند بالا تی آبرو پیوَست(پیوس)

تو بلندبالا می عاج گردن

هر کس دل بَدِه وَنه هونو باردِن

و.....................

گفتگوی تابستان با زمستان

https://media.imna.ir/old/images/docs/000151/n00151775-b.jpg

از ویژگی‌های فصل تابستان می‌توان به تحلیل رفتن مواد رقیق و حبس شدن مواد غلیظ در بدن, همه اخلاط به‌ویژه خلط صفرا، برانگیخته می‌شوند و به جوشش در می‌آیند و تولید صفرا نیز نسبت به دیگر فصول سال، افزایش می‌یابد, اشاره کرد. همچنین از ویژگی‌های دیگر فصل تابستان، گرم و سرخ شدن رنگ پوست است همچنین قوه هاضمه و دستگاه گوارش دچار سستی و ضعف می‌شوند.

زمستان را نه فقط صائب تبریزی با «مرا مست لقا سر در بیابان جهان دادی/ ندانستی زمستان غیر لغزیدن نمی‌آید؟» و ده‌ها بیت دیگر و نه تنها فردوسی در «شاهنامه» با بیت‌هایی چون «زمستان و سرما و باد دمان/ به پیش آیدت یک زمان بی‌گمان» و نه فقط در روزگاری نزدیک‌تر سعید دبیری در ترانه «زمستون»، بلکه شاعران، ترانه‌سرایان و داستان‌نویسان بسیاری از گذشته تا کنون در آثار خود آورده‌اند ولی از آن به نیکی یاد نکرده اند.

اما زمستان همانند روزهای دی، بهمن و اسفندماه که از هر پنجره متفاوت جلوه می‌کند در ادبیات فارسی نیز جلوه‌های گوناگونی داشته است. برخی زمستان را با سرمای طاقت‌فرسا همانند ماه بهمن و دیگران با امید رویش شبیه اواخر اسفند در ادبیات آورده‌اند.

زمستان گاه همانند شعر مهدی اخوان ثالث و پروین اعتصامی نشانه و زبان حوادث و رنج‌های زمانه است و گاه همچون شعر برخی شاعران سبک خراسانی تنها توصیفی از فصل زمستان است.

در ذیل به گفتگوی تابستان با زمستان با لهجه شیرین گیلکی رامسری می پردازیم:

تاوسّان: ایمروز هم بوشا. روزها به سرعت برق گذرنه ای عمر آدمی هم تمام بونو!

زمسّان: فردا هم روز خدایه، روز از نو روزی از نو.

تاوسّان: دِبار قبل از اسد تاوستان(نیمه مرداد ماه) در ظلّ گرما جشن گلکار مَچّد آدینه برگزار بونوبا، کشتی گیرشان هَنا بان کُشتی گیتِن. جشن با شادی با. کیجه گَل سُرخانی گِل هَردَن مچّد آدینه گلکار کُردن تا اَشان بخت واباشَه.

زمستان: اَلَن خا روز هم مردوم رِه شوبِه(تاریکِه). دِ دل و دماق جشن گیتِنِ ندارِن.

تاوسّان: هَلِه آدم دَره اُشان دل یه جشن رِه لَک بَزه دَاره.

زمسّان: آها ولی اینجور آدما کَم پیدایَن!

تاوسّان بگوته: مردم تاوسّان لباس راحتی داکانِن بیشتر به صحرا و گشت و گذارِن. "اَی زمسّان لَنده به لَنده"!

یعنی: در زمستان مردم لباس جوراجور و کهنه را سر به سر می پوشند تا گرم شوند.

زمسّان بگوته: "اَی بی چادر و بی مَعجر و بی پرده"!

یعنی: در تابستان مردم بدون چادر و بدون روسری و بدون لباس مناسب و لُخت و عریان هستند.

دریافت تقویم سال 1403(مطابق با ماههای گیلکی)

دریافت تقویم 1403-با فرمت PDF

چرخ ریسک سر آبی( Cyanistes caeruleus) (لهجه گیلکی رامسری: کافره)

https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/86/Eurasian_blue_tit_Lancashire.jpg

چرخ‌ریسک سرآبی یا چرخ‌ریسک آبی اوراسیایی پرنده‌ای است از تیره شاخه نشین و از خانواده چرخ‌ریسکان می باشد.

در شهرستان رامسر و غرب مازندران و شرق گیلان به " گنجشک کافره" معروف است.

این پرنده که در اروپا و غرب آسیا زندگی می‌کند معمولاً لانه خود را در سوراخ درختان میسازد و از حشرات و عنکبوت‌ها تغذیه می‌کند، طول این چرخ‌ریسک ۱۲ سانتی‌متر، طول دو بال ۱۸ سانتی‌متر و وزن آن ۱۱ گرم می‌باشد، عمر این پرنده به‌طور متوسط سه سال می‌باشد اما بیشترین عمر ثبت شده دربریتانیا ۱۰ سال و سه ماه و در جمهوری چک ۱۱ سال و هفت ماه بوده‌است.

یادگیری خامه‌خواری از شیشه‌های شیر

پرندهٔ آبی رنگ کوچکی با اسم علمی پاروس کائرولئوس Parus caeruleus در اروپای غربی اخیراً یاد گرفته‌است که ورقهٔ آلومینیومی سر شیشه‌های شیر را که صبح‌ها روی پلکان جلوی در منازل گذاشته می‌شود باز کند و خامهٔ آن را بخورد. این طرح رفتاری دارد به تقلید در تمام قارهٔ اروپا پخش می‌شود، و اگر شیرفروشان به این نحو توزیع شیر ادامه دهند، دیر یا زود ممکن است این پرندگان کوچک منقارهایی پرورش دهند که برای بهره‌برداری از این منبع جدید و با ارزش غذایی شکل مناسب‌تری داشته باشد .

منبع: سایت پرنده نگری ایرانیان

از انواع چرخ ریسک ها به چرخ ریسک هیرکانی نیز می توان اشاره کرد.

فر چوبی - خشک کردن چای

https://s30.picofile.com/file/8472046692/%D9%81%D8%B1_%DA%86%D9%88%D8%A8%DB%8C_%D8%AE%D8%B4%DA%A9_%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86_%DA%86%D8%A7%DB%8C.jpg

عکس: محمد ولی تکاسی(موزه میراث روستایی گیلان بهمن 1402)

بعد از چیدن برگ های سبز چای توسط کشاورزان زحمتکش، آنها را به مدت یک شبانه روز در سایه می گذارند و هر چند ساعت یکبار آنها را به هم می زنند تا برگ های چای رطوبت خود را از دست داده و پلاس شوند . سپس آنها را جمع کرده و در داخل طشت چوبی ای به نام “لاکه” قرار می دهند و با دست و پا مالش می دهند،بیش تر آن را با دست انجام می دادند که باعث تغییر رنگ چای از سبز به سیاه می شود .

سپس آنرا در داخل ظرفی به نام “فر” قرار می دادند که از تورهای سیمی درست شده بود و در زیر آن آتش زغال را روشن می کردند تا همه برگ ها خشک شوند . چای بدست آمده ازین روش را ، چای دستی می گویند .

*در زبانزد گیلکی رامسری به دلیل خوش طعم و خوشرنگ بودن چای دستی و خانگی آن را به " خون کبوتر" تشبیه می کردند.

در گذشته تهیه چای بسیاری از خانوار های چایکار در گیلان و مازندران که اندکی باغ چای داشتند و قابل عرضه به بازار نبود از این طریق صورت میگرفت علاوه بر مصرف سالانه خانواده، گاها روانه بازار نیز می شد که در حال حاضر با ورود چای کارخانه ای به بازار این حرفه خانگی نیز به فراموشی سپرده شده است.

منبع مطلب : وبلاگ نصیر محله nasirmahaleh.persianblog.ir

صندوق چوبی (لهجه گیلکی رامسری: چو صُندوق)

صندوقچه چوبی،

یکی از پرکاربرترین لوازمی است که در روزگار قدیم مورد استفاده قرار می گرفت؛ البته این روزها استفاده از صندوق چوبی در دکوراسیون، جنبه نوستالژیک دارد. به خاطر داشته باشید که صندوقچه چوبی یک پیشنهاد عالی برای دکوراسیون کلاسیک بوده و زیبایی آن را به شدت افزایش می دهد. با صرف نظر از اینکه صندوقچه ها اکنون بیشتر جنبه دکور دارند باید گفت که در گذشته این وسیله کاربردهای مختلفی در زندگی روزمره مردم داشت. جایی برای نگهداری مدارک، استفاده به عنوان یک جعبه زیورآلات، جایگاهی برای ذخیره گندم، برنج، حبوبات و یا لباس های خاص و انواع پارچه ، زیورآلات و اشیای عتیقه و غیره برخی ازکاربردهای صندوقچه های چوبی و سنتی در زندگی های چند دهه قبل بود.
اگر دهه شصتی باشید شاید در گذشته مشاهده کرده باشید که مردم قدیم از صندوقچه‌ های چوبی بیشتر از جنس راش نسبت ‌به جامعه امروزی، کاربرد و استفاده بیشتری داشتند.

تاریخچه صندوقچه چوبی

در گذشته های نه چندان دور کمدهای امروزی وجود نداشت که مردم برای نگهداری وسایل خود از آن استفاده کنند. آن ها معمولاً یک صندوقچه بسیار کوچک و قدیمی داشتند که اغلب با پارچه‌ های بسیار زیبا تزئین می شد. جالب است بدانید که ترمه یکی از رایج‌ ترین مدل های پارچه بودکه بر روی انواع صندوقچه‌ ها از آن استفاده می کردند. در قدیم همراه جهاز نوعروس ها یک صندوق چوبی با تزئینات روی آن با روکش حلبی نقاشی شده یا روکش مخملی فلزکوب نیز وجود داشت که سوار قاطر کرده و به منزل داماد می رفت.
امروزه و با گذشت زمان اجناس و وسایل قدیمی در بسیاری از اوقات به عنوان یک کالای دکوراتیو استفاده می شوند و ظاهر دکوراسیون کلاسیک خانه را زیباتر می کنند. برای مثال این روزها صندوقچه‌ های سنتی و قدیمی به ‌قدری پرطرفدار و محبوب شده اند که در بازار قیمت فروش بالایی دارند.

https://s30.picofile.com/file/8472046592/%D8%B5%D9%86%D8%AF%D9%88%D9%82_%DA%86%D9%88%D8%A8%DB%8C.jpg

عکس: محمد ولی تکاسی(موزه میراث روستایی گیلان بهمن 1402)

تهیه سی دی "ترانه های گیل مازی و گیل گالشی"

https://s6.picofile.com/file/8391354900/A1_CD.jpg

https://s6.picofile.com/file/8391355150/A2_CD.jpg

دریافت و دانلود رایگان تقویم سال 1402 در یک نگاه(مطابق با ماههای گیلکی)

آغاز سال تبری اغلب به جای بهار به دلیل گرفتن مالیات از کشاورزان از 2 تا 7 مردادماه (نیمه تابستان) می باشد. این تقویم بر اساس تقویم یزدگردی و زمان سلطنت یزدگرد می باشد.

اغاز سال دیلمی اغلب از 12 تا 17 مردادماه(قبل از ماه اَسَد)در تابستان می باشد.

برای تبدیل ماه شمسی به ماه دیلمی آن را با عدد 195 جمع می نمایند.

دیلمی 1597 =195+شمسی1402

دریافت تقویم گیلکی با فرمت PDF

نوروزماه دیلمی
گاهشماری دیلمی که به گاهشماری گالشی ( گیلکی) و گیلان باستان نیز معروف است، گاه‌شماری باستانی مردم کوهستان‌های گیلان و مازندران است که در میان دیلمی‌ها(گالش‌ها)، که از گیلک‌زبانان کوهستان‌های گیلان و غرب مازندران (از کلاردشت و چالوس تا رامسر) هستند رایج بوده و برخی از پژوهشگران معتقدند که این تقویم در میان گیلک‌زبانان جلگه‌نشین نیز رایج بوده‌ است.

1- نقشه ایالت­ های مناطق ساحلی دریای کاسپین
گاهشماری باستانی گیلانی (تقویم دیلمی) با ۱۲ ماه ۳۰ روزه و ۵ روز «پنجک» در آخر ماه هشتم (اول ما)، ادامه گاهشماری یزدگردی قدیم است. مبدا گاهشماری دیلمی ۱۹۵ سال قبل از مبدا گاهشماری خورشیدی و ۲۰۴ سال قبل از مبدا گاهشماری یزدگری نو است.
آغاز سال تقویم دیلمی که در آغاز دوره ۱۵۰۸ در ابتدای اعتدال بهاری (فروردین) قرار داشت، در هر ۱۳۱۵۰۶۸/۴ سال، یک روز از مبدا فاصله گرفت. این چرخش تا ۹۲۹ سال ادامه داشت. آغاز سال، ۲۲۵ روز از مبدا فاصله گرفت و به نیمه تابستان رسید و در همان جا ثابت ماند.
روایت های متفاوتی از اولین روز سال نو گاهشماری گیلانی وجود دارد. مراسم آغاز سال جدید (نوروزبل) به طور متغیر، وابسته به محل برگزاری و نحوه قرار دادن پنج روز کبیسه، بین سیزدهم تا هفدهم مرداد ماه برگزار می‌شد. اما طبق محاسبات نصراله هومند در کتاب «گاهشماری باستانی مردمان گیلان و مازندران» روز دقیق آغاز سال گیلکی همان ۱۷ مرداد ماه سال هجری شمسی است.
ماه‌ها و روزهای تقویم دیلمی
ماه های سال دیلمی را می­توان به این ترتیب نوروز ما، کورچ ما، اریه ما، تیرما، موردال ما، شریرما، امیرما(امیرنما ما)، آول ما، سیا ما، دیا ما، ورفنه ما(وَرپ نما)، اسفندارما(اسپندارما) نام برد.
برای تبدیل سال هجری شمسی به دیلمی، باید عدد 195 و یا دقیق ‌تر عدد 194.616 را به سال هجری شمسی اضافه کرد و برای تبدیل سال میلادی به دیلمی نیز باید عدد 426 را از سال میلادی کم کرد.
ماه های تقویم دیلمی در مقایسه با تقویم هجری شمسی به ترتیب زیر است:نوروز ما: بسته به سال دیلمی(کبیسه یا غیر کبیسه) از 12 تا ۱۷ مرداد شمسی هجری آغاز می‌شود و تا ۱۵ شهریور ادامه دارد. روز اول آن، آغاز سال دیلمی است و در بزرگ‌داشت آن شعله نوروزی (نوروزِ بل) می‌افروزند و جشن آغاز سال می‌گیرند.کورچ ما: از ۱۶ شهریور تا ۱۴ مهر ماه هجری شمسی است. در این ماه، کوه‌نشینان کم‌کم از کوه‌ساران سربلند به سوی جلگه‌ها سرازیر می‌شوند.اریه ما: از ۱۵ مهرماه تا ۱۴ آبان هجری شمسی.تیر ما: از ۱۵ آبان تا ۱۴ آذر طول می‌کشد. صاحب فرهنگ اسدی، یکی از معانی تیر را فصل خزان نوشته ‌است. شاید استعمال «تیر» و «تیرماه» در معنی فصل خزان، یادگار باقی‌مانده نوعی از گاه‌شماری قدیمی‌تر (پیش از مبدأ سال‌های باستانی ایرانی) باشد که تحویل سال را از اول تابستان می‌گرفتند. تیر ماه سیزده شو (جشن آب که به جشن تیرگان معروف است) در این ماه برگزار می شود.موردال ما:‌ از ۱۵ آذر تا ۱۴ دی‌ماه هجری شمسی ادامه دارد. کوه‌نشینان، لاشه گوسفند و گاو را مردال گویند.شریر ما:‌ ۱۵ دی تا ۱۴ بهمن هجری شمسی است.امیر ما:‌ ۱۵ بهمن تا ۱۴ اسفند است. به‌معنی نمیرماه، یا جاودان یا مهرماه دیلمی است. شانزدهم این ماه، امیرِ مای هشت و هشت، یعنی ۱۶ مهرماه همان مهرگان معروف است.آوَل ما:‌ از ۱۵ اسفند تا ۱۵ فروردین هجری شمسی (چون اسفندماه در سال‌شماری هجری شمسی ۲۹ روزه‌است) طول می‌کشد. این ماه مقارن با اسفند و فروردین هجری شمسی است و در آن آیین کول‌کول چارشمبه (چهارشنبه‌سوری) اجرا می‌شود. در پایان همین ماه، ۵ روز اضافه بر ۳۶۰ روز با نام "پنجک" (panjik) جا می‌گیرد. هر چهار سال، یک روز به نام ویشَک نیز به این پنج روز اضافه می‌شود. اگر سال ۳۶۵ روزه باشد، روزهای پنجیک روزهای شانزدهم تا بیستم فروردین هجری شمسی خواهد بود. اگر سال ۳۶۶ روزه باشد، پانزدهم فروردین "ویشک" (Viŝk)نام می‌گیرد و روزهای شانزدهم تا بیستم، باز هم پنجک خواهند بود.سیا ما:‌ از ۲۱ فروردین تا ۱۹ اردیبهشت هجری شمسی است.دیا ما: از ۲۰ اردیبهشت تا ۱۸ خرداد ماه هجری شمسی.ورفًنه ما: از ۱۹ خرداد تا ۱۷ تیر ماه هجری شمسی. ماهی که برف نمی‌آید، اوج گرما.اسفندار ما: ۱۸ تیر تا ۱۶ مرداد ماه هجری شمسی.

نوروزماه در تقویم طبری(تَبری)

دوم مرداد ماه هر سال، برابر است با یکم فردین ماه تبری که مازندرانی‌ها آن را به عنوان آغاز سال نو جشن می‌گرفتند. سالی که در تقویم مردم منطقه مازندران به عدد ١٥٣١ رسیده، اما آئین های بومی و محلی آن کم کم دارد به دست فراموشی سپرده می شود.

گاهشمار طبری / تبری / مازندرانی، نوعی از گاهشمار ساسانی است که در آن سال برابر ۳۶۵ روز و شامل دوازده ماه ۳۰ روزه بوده‌است.

درباره مبدأ تقویم تبری نظرات متفاوتی ارائه شده‌است و مبدأ آن را اسپهبدی (۲۴شمسی)، یزدگردی، خراجی (۱۱ق. ه) یا باستانی می‌نامند. اما آنچه امروزه مشهور است بر اساس محاسبات نصرالله هومند پژوهشگر تقویم تبری، آغاز آن باستانی و برابر با دوم مرداد ۱۳۳سال پیش از هجرت مصادف با حاکمیت فرزند قباد ، کیوس بر ساتراپ تبرستان می‌باشد. وی معتقد است که در این سال، مردمان تبرستان با برقراری یک روز کبیسه به نام ششک سال را از گردش بازداشتند و از این رو آن را مبدأ در نظر گرفتند. از این رو این تقویم با تقویم هجری خورشیدی ۱۳۳ سال تفاضل دارد که به علت تفاوتشان در سر سال از اول فروردین تا اول مرداد این تفاضل ۱۳۲ سال می‌باشد.

دریافت تقویم گیلکی با فرمت PDF

دل گبِ

دل گپ

دونیا چند مَنِ؟ هرچی کول گیته!، دونیا دِل همه چی دَرن از شیر مرغ تا جان آدمیزاد. بستگی دره تو چی دوس دره؟ تا کوجار بخای بیشی؟. امروز دِ دبار مُثان نی یَه. هر خَبط و خطایی بوکنی اونور دونیا تی شی خبر دَرِن. پس کار خوب بوکون حرف خوب بزن تا در خاطره ها زینده بمانی. خدا تره دو تَه گوش هَدَه یِه دَهَن. یعنی دو تَه گوش بَدِه یکی گَپ بزن. هَدِری گپ زَن خا، هِچ دَردی یَه، دَوا نوکانِه. وَنِه خوشته مَچه پشت گازه گیره کار بوکنی، تلاش زیاد بوکنی تا آوی(آبی) گرم دَکَه. ای دونیا دل هر چی ویشتر حرص بزنی سختی ­های زیندگی ویشترا بونِه. از چیزایی که دَره بهتر استفاده بوکون تا بَرسی به چیزهایی که نداره ولی وی آرزوشانِ دَرِه. اَلَن پول پیش دَرِه حرف وی دُمال. دونیا خیلی به حرص خواردن و مال و مِنال جمعا کُردن نی یَه!. تا فردا تی وارث شان بُخوارِن یِه فاتحه هم تی قبر سر نخوانِن.اگر بتونسی یه قدم خیر مردوم رِه وِگیر تا خدا هم تی دَس بگیره.

بقول سعدی(علیه الرحمه): دو کس رنج بیهوده بردند. یکی آنکه داشت و نخورد و دیگری آنکه دانست و نکرد.

چاپ کتاب " سُماموس"

https://s25.picofile.com/file/8452193318/IMG_20220810_WA0010.jpg

http://espilat.com/new/wp-content/uploads/2015/05/IMG_1134.jpg

چکاد سوماموس یا سماموس دارای چهار قله است که بلندترین آن در غرب قرار دارد. قله‌های شرقی آن شامل سرخ تله و قله زلزلان دشت و سه برار رژه (رجه) است. به نظر می‌رسد که نام این شرقی‌ترین بخش نام خاص و ویژهٔ آن نباشد، بلکه اشارهٔ مردم جورده (جواهرده کنونی، چون جورده در برابر جیرده به معنای بالا ده‌است) رامسر به سه قله‌ است، زیرا رژه یا رجه در زبان محلی به معنای قله و ردیف یا ایستاده و به نظم درآمده نیز به کار رفته‌است ∗ که در این صورت به معنای سه برادری است که ردیف و در کنار هم به رژه ایستاده‌اند؛ بنابراین کاری که برخی انجام می‌دهند و بر سر یکی از قله سه نماد سنگی و ردیف می‌سازند، مفهوم درستی پیدا نمی‌کند. بر این پایه‌است که برخی بر این باورند که مردم جواهرده با اشاره به سه قله و چکاد شرقی سماموس یعنی قله‌هایی که از جورده به چشم می‌آید و کاربرد نام سه برار رژه این سه چکاد سماموس را اراده می‌کنند.

گیلان جان، ایلمیلی سورخ ِ قبایه سُماموس تی چومه، دؤلفک تی پایه

هزاران گب داره تی کاس ِ دریا بنازم تی چومه، تی دست و پایه

م.مَندج.

دوشان زدن

 

دوشان زدن(دوشان زَئن)

در بین گالش ها رسم است که اغلب با پایان فصل گرما و قبل از انجام کوچ گوسفندان به مناطق قشلاق(جلگه گیلان) ماست ها را که مدتی مانده و حسابی ترش شده و آماده مَشک زدن هستند در کوزه های بزرگ ساخته هنرمندان کوزه گر که به نام محلی "دوشان گُله" می نامند  و با "کَلا" فرق می کند دو نفری آنقدر تکان می دهند تا گلبول های چربی به دلیل دانسیته کمتر از ماست جدا شده روی سطح جمع شوند و کره را تشکیل دهند. این کار در اقوام غیر گیلک بیشتر در داخل پوست بز یا گوسفند توسط زنان دامداران انجام می شود. بعد از ساعت ها مشک زدن و کره گیری، باقیمانده آن را که دوغ ترش است می توان جوشاند و از آن قره قروت با نام محلی "سِرج" گرفت که ترش مزه بوده و برای سلامتی انسان بسیار مفید است.

خواندن ترانه هنگام دوشان زدن

توسط یک زوج دانمارکی در چالوس

نمایش فیلم دوشان زدن(تهیه کره از ماست ترش)

http://poorsadri.persiangig.com/document/ax-kooh/kalaho-karbakan02%200.jpg

http://arq.ir/wp-content/uploads/2014/06/3588.jpg استاد کوزه گر

خواندن ترانه هنگام دوشان زدن:

دو دو  دوشان دو                            یِه کَلِه ماس  یِه کَلِه دو

گاوان بوشان سر کوه                              ویشتره روغان کمتره دو

         اوشان گردنه گولمه دوبو                   گول برأ اونه مئن دوبو،

                  الباقی اونه تئن دوبو                        ایمسال دوغ گرانه، چارکی یک قرانه
                        دو دو ماس ماسه، کلاچه گاوئ بزاسته          چی چی مایی مانده،              

    با خوشحالی و با خنده                            عزیز بشو بدوشه،

برفه بشو فدوشه                              عزیز برفکه کوشه

خأ ببره بفورشه     ایمسال دوغ گرانه، چارکی یک قرانه...
🎵 مصطفی رحیم پور سیاهکلی

ترانه خوانی هنگام دوشان زدن

 

 

لای ماهی ، تیل‌خوس (به معنی گِل‌خواب)

https://anzoplus.com/wp-content/uploads/2020/09/147A.jpg

https://anzoplus.com/wp-content/uploads/2020/09/147A.jpg

 

http://mozooshenasi.ir/wildlife/wp-content/uploads/2021/05/49.jpg

خانواده: (کپورماهیان) Cyprinidae

نام علمی : Tinca tinca

نام انگلیسی: Tench

نام فارسی : لای ماهی ، تیل‌خوس (به معنی گِل‌خواب) 

مشخصات ظاهری:

دارای دندان‌های حلقی یک ردیفی با فرمول ۴-۵ می‌باشد. حداکثر طول و وزن در این ماهی به ترتیب، ۶۳ سانتی متر و ۱۶۰۰ گرم (میانگین ۲۰ سانتی متر و ۱۱۰ گرم) می‌باشد.

تعداد خارهای آبششی ۱۲-۱۱ عدد، دندان حلقی دو ردیفی با فرمول ۵۰۳-۳۰۵ و بندرت 502 – 205 می‌باشد. بدن در ناحیه پشت فشرده و خط جانبی در قسمت باله پشتی به سمت شکم انحنا پیدا می‌کند. طول استاندارد 2/3-7/2 برابر ارتفاع بدن، دهان تا حدی حالت فوقانی، باله پشتی از انتهای خط فرضی عمود بر انتهای باله شکمی شروع می‌شود.
باله شکمی، مخرجی و تا حدی دمی، قرمز است.

بدن این ماهی ضخیم و تا حدی گرد و از دو پهلو کمی فشرده‌است. خط جانبی کامل و بدن از فلس‌های ریزی پوشیده شده‌است. دهان کوچک و فوقانی و دور همه باله‌ها گرد است. میان باله دمی فرورفتگی کمی وجود دارد. ساقه دمی کوتاه و کلفت بوده و بدن از ماده لزجی پوشیده شده‌است. باله دمی آن‌ها حالت چنگالی ندارد. چشم‌ها قرمز رنگ است. یک جفت سبیلک کوتاه دارد. رنگ بدن در طرفین سبز زیتونی با جلوه‌ای طلایی و باله‌ها به رنگ تیره‌است.

پراکنش:

حوضه دریای خزر(مرداب انزلی، سفید رود).لای ماهی در عمق دریاچه‌ها و رودخانه‌هایی که دارای جریان کم و پوشیده از گیاهان آبزی باشد، زندگی می‌کند. پراکندگی و انتشار لای ماهی در آب‌ها حتی شامل آبهای لب شور و از طرفی تا رودخانه‌های به ارتفاع ۱۶۰۰ متر نیز می‌باشد. لای ماهی در روز خود را از نور مخفی می‌کند و با شروع شب برای تغذیه فعال می‌شود. این ماهی پس از جستجو و یافتن آبزیان کفزی شامل لارو حشرات و نرم‌تنانی که در درون لجن خود را مخفی کرده‌اند، از آن‌ها تغذیه می‌کند.

 تغذیه:

لای ماهی همه چیز خوار است و ازکفزیان، نوزاد حشرات، نوزاد نرمتنان و گیاهان آبزی تغذیه می‌کند.

تولید مثل:

در ۳ تا ۴ سالگی بالغ می‌شود. تعداد تخم‌ها در این ماهی ۳۰۰۰۰۰ تا ۴۰۰۰۰۰ عدد است. این ماهی پس از ۳ سال به وزن ۵/۰ کیلوگرم می‌رسد و دارای خواب زمستانی است. ماهی نر از سن دو سالگی که طولی برابر با ۱۲ سانتی متر دارد به علت طویل بودن باله شکمی و تعداد زیاد شعاع‌ها، از ماهی ماده تمیز داده می‌شود. زمان تخم ریزی بر حسب دمای آب بین ماه‌های اردیبهشت تا تیرماه است. دمای مناسب آب برای تخمریزی ۲۰-۱۹ درجه سانتی گراد می‌باشد.

ماهیان بالغ قبل از تخم ریزی به صورت دسته جمعی، در کنار ساحل شنا می‌کنند. طول مدت تخمریزی 5-2/1 ماه است و تخم‌ها در هر هفته ریخته می‌شوند. هنگامی که ماهی ماده تقریباً ۵۰۰ گرم وزن دارد، تعداد تخم‌ها حدود ۳۰۰۰۰۰ عدد است. 

بهترین روش صید ورزشی:

تکنیکهای انتظاری (ریسه کف خواب وسبک فیدر).

بهترین طعمه ها برای صید:

جوشانده اسانسدار،لارو حشرات و ماگوت وکرم خاکی.

بهترین زمان صید ورزشی :

بهترین فصل صید لای ماهی در رودخانه و تالابها اواخر تیر ماه تا اواخرآبان ماه می باشد .

 

در شهرستان رامسر و حومه

به این نوع ماهی کپور در لهجه گیلکی رامسری "تول خاس" گفته می شود و بیشتر در جلگه و تالاب ها، کانال های آبرسانی و رودخانه های با جریان کم آب و  از ریشه نیزارها و جلبک ها و حشرات کفزی استفاده می نماید . زندگی آن گروهی است و در فصل بهار تخمریزی و تکثیر می نماید.

گوشت آن بعد از طبخ دارای مزه و طعم خاصی است که شاید به مذاق برخی خوش نیاید.

 

زِراع =وازیل=سوروف علف هرز مزارع برنج (Echinochloa crus-galli)

 

منبع: ویکی پدیا

سوروف ( دژگال در گیلان) با نام علمی Echinochloa crus-galli نوعی علف هرز خزانه برنج است. این علف ها با جذب آب و مواد غذایی و همچنین نور و اشغال فضا، موجب ضعیف شدن نشاها می‌شوند. به علاوه، علفهای هرز موجود در خزانه، همراه نشاهای برنج به زمین اصلی راه یافته و باعث مشکلات بیشتر در مزرعه می‌شوند. زیرا در این مرحله، علف‌کش‌ها روی آن‌ها بی‌اثر بوده و باید با دست وجین شوند.

گل آذین سوروف، سنبله باز است.علف های هرز دیگری مانند انواع جگن‌ها از جمله اویارسلام یک ساله، انواع پیرز، بعضی از پهن برگ‌ها ماند قاشق واش، با نشاهای برنج رقابت می‌کنند.

در شهرستان رامسر

این گیاه را به نام زراع می خوانند که بومی این منطقه بوده و از قدرت تکثیر زیادی برخوردار است. زبانزد زیر نیز در محاورات مردم منطقه کاربرد زیادی دارد.

"یِه بُج دار  دونی ده تَه زِراع هم آو خواره"

برای یک بوته برنج  ده بوته سوروف(زراع) هم آب می خورند.

کنایه: نان خوردن افراد مختلف از ایجاد یک شغل دائم  یا کار موقت توسط یک نفر

غروب ایلمیلی

https://images.kojaro.com/2021/4/23840dcd-83c7-481b-960a-d6d46f34b58f.jpg

غروب ایلمیلی 1
هَنده بهار را دَکتِه
*باز هم بهار از راه رسید.
مِن دامان چُم، ورفَ رِه آو بابا!
*چشم جنگل من دامان برای دیدن برف آب شد و نابینا شد.
دِ هِسَّنِ میجال نی یَه، وَنِه دَرشان
*دیگر زمان ماندن نیست، باید رفت.
رامسر یِه موشت آهین و سیمان چِنگ مَن اسیره، دِ آو بِمَه دامانِ بابُرده!
*رامسر میان مشتی آهن و سیمان اسیر شد، دیگر آب آمد و جنگل را با خود برد!
شاید امسال شاید چند سال دیگر اونم بَنه بامُرده!
*شاید امسال شاید چند سال دیگر او)جنگل( هم مرد!
هرکی به فکر خویشه کوسا به فکر ریشه، نه ریشه!
*هرکس به فکر خویشتن و آدم بی ریش فکر ریش خودش است نه به فکر ریشه خود.
دریا دِ صَفا نداره، دونیا هِچ کَس رِه وفا نداره
*دریا دیگر صفا ندارد، دنیا برای هیچ کس وفا ندارد.
دِ سُماموس هم وی گردن دار سر نی یَه با، جیر بِمَه)جاده بوشا(
*دیگر سماموس هم که گردنش را بالا می گرفت سرش پایین آمد)جاده کشیدند(.
پئز گرم باد دِ زوکو نوکونِه تا کِری شان خُشکا باشِن
*دیگر بادگرم پاییزی نعره نمی زند. تا سرخس ها خشک شوند.
تا بهارسال دیگر هنده سُردِنَگه مُثان از خاک سر راسا کونِن
*تا سال دیگر بهار باز هم مثل توت فرنگی محلی سر از خاک بیرون آورند.
اُشکوری شان، سخت سری شان یکی بابان
*اشکوری ها و سخت سری ها همراه شدند.
هر دو تَه یِه ساز زَنِن، ساز شان!
*هر دو یک ساز می زنند، ساز رفتن!
سخت سری یِه موشت آدم وَکِتِن همه دَرشان!
*سخت سری ها مثل توده مردم همه رفتند!
دِ ایجه اوجه، همه جاردونیا بُشان!
*دیگر اینجا و آنجا به همه جای دنیا رفتند!
غریبه بِمَه بِه ز آشنا، همه جارِ منزل بوکوردن!
*غریبه آمد بهتر از آشنا، در همه جا منزل گزیدند.
ایلمیلی جان! تی قلب پاره پاره بوکوردن وی دل تیردار گِل بَدَن
*ایلمیلی جان ! قلب تو را پاره پاره کرده و تیر چراغ برق در آن نشاندند.
) ابرشان خوشته رایَه کَژ کانِن) 2
) *ابرها راه خود را کج میکنند) 2
همه جار کِلاچ دار سر نیشتِه
*همه جا کلاغ ها روی درخت نشسته اند.
د بهار دِل کَرکَر بلبل، خوانده نوتونِه!
*دیگر بلبل هزار دستان در بهار نمیتواند بخواند
ترمی بُنِه فرقی بین آدم و دیو نی یَه!
*در زیر مه فرقی بین آدم و دیو نیست!.
ایلمیلی! ایلمیلی جان!
روز و شوب فرقی مِرَه ندارِه! روز هم مِرَرِه تِریکه!
*دیگر فرقی بین روز و شب برایم نیست! روز هم )مثل شب( برایم تاریک شده است!
می شهرآسمان دِل، دِ یِه ستاره هم نمانسه تا سو سو بزنه!
*در آسمان شهر من دیگر یک ستاره هم نمانده تا کورسویی بدهد!
                                 ( محمد ولی تکاسی) 22 تیرماه 1931

منبع: کتاب زمزمه های گیل مازی و گیل گالشی)نگاهی به ترانه های شفاهی منطقه رامسر و حومه(- 8931 ، نشر فرهنگ.

1 - ایلمیلی یکی از کوههای بلند شهرستان رامسر در کمتر از یک کیلومتر فاصله از دریاست. با نصب تله کابین بر روی آن و ایجاد امکانات رفاهی یکی از جاذبه های توریستی شهرستان توسط بخش خصوصی به شمار می آید. بقول مرحوم حسن رحیمیان کوه بلند ایلمیلی و کوه مارکوه همچون دو بال زرین رامسر هستند که بر تاریخ گهربار منطقه سخت سر گواهی می دهند.

چند زبانزد گیلکی رامسری(52)

چند زبانزد گیلکی رامسری(52)

1. کهنه ریشه مانِه!

مثل ریشه کهنه و قدیمی است

کنایه: اصل و نَسب داشتن، دارای پیشینه زیاد. سِمِج و پیگیر.

 

2. مِرِه کَل بز(پیر بز)  داد هَنِه

صدایم مثل صدای بز نر(بز پیر) است.

کنایه: غصه زیاد داشتن، غم و اندوه.

 

3. وی کینِ پو داکُرده

داخل ماتحت او را فوت کرد.

کنایه: پر و بال دادن به کسی.

 

4. وی گوزه روغان دَکِت

دارای  گوز روغنی شده است.

کنایه: پشت داشتن، قدرت گرفتن(داشتن)، چربیدن حرف و انجام کار شخص.

 

5. خوشته گب سبزا(سَرا) کورده

حرف خودش را سبز(برتر) کرد.

کنایه: حرف خود را به کُرسی نشاند.

 

6. گالش ماشه(کلشیر) وگیت، کَل بز خودشته پایه راسا کانه.

چوپان، اَنبر را برداشت بز نر پایش را بلند می کند.

کنایه: حساب کار را کردن، جذبه داشتن.

 

7. کَل اگر دواگَر بو اول خوشته کَل سَرِ دوا کُرده.

کَچل اگر پزشک بود اول سر خودش را معالجه می­کرد.

کنایه: چاره کاری را از غیر اهل آن پرسیدن یا خواستن.

 

8. گب گبِ کَشَنِه  پوچا ماهی یَه

حرف، حرف را می­کشد  گربه ماهی را.

کنایه: پرچانگی، حرف زیاد

 

9. چُم تا نترکسه وَنِه وی سر دَس نی یَن.

چشم تا نترکیده است باید روی آن دست گذاشت.

کنایه: چاره کار قبل از وقوع، آینده اندیشی.

 

10. وی وگیر تنده!

سریع مطلب یا کار را گرفتن.

کنایه: زبِل، سریع و چابک، تیزهوش، پرتوقع.

نیسان آو

نیسان آو

محمد ولی تکاسی

وَرپ، دودولی زَه. امسالِ هوا یِه دَ جور سَردا کُرده با. سرما  آدمه تا مغز و استخوانِ تیر کَشنِه با. وَرپ دارِشانِ سر و کوله سفیدا کُرده. قلعه بند تُک تِرمی دابا. امسال زِمُسّان زو شروع بابا . زمسّان سختی در پیشِ. خدا به خیر بِیَرِه.

وَچه نوبو(تَب) بوکورده. وی بدن داغ با خودِه زغال خُلکا مُثان سوتِنه با(مثل زغال آتش گرفته می سوخت). وی مارِه  دوگشوب شَنسَه میجال(غروب دیشب) توب داسِدینی نخِ[1]،  گُذر مَن دابوسته تا شاید وچه گِه تب قطعا باشِه. وِرِه "نیسان آو کِچَه [2]" (قطره) هَده تا وی توب بند بی یَه. اَمّه نِمَه! اَی خدا، ای درد و سوج مَن دوا و دکتر کوجار پیدایَه. سگ لاب بوکرده. یعنی یکی هَمَه دِبا؟ بی کَسانِ کَس خدایَه!.

هَمُساده زِنِه با(زن همسایه بود). فانوس به دست بمابا. یِه کم ماست گیج(مایه ماست) خَسِه. بگوتِه: چی بابا مگر؟

بوگوتِن: اَندی نذر و نیاز بوکوردیم. سُماموس اَسّانِه گهواره دابوستیم. سرکیتاب وِگیتیم تا بعد از پنج تَه کیجا، خدا ای یِه دانه وَچه گِه، اَمِرِه هَدَه. وی تُک لب شکری یَه(دهانش لب شکری است). نِحیفه، کم بُنیه، جان ندارِه. وِچین دوچین گوشت وِرِه وِنی یَه.

 "آغوز بیشکن بَن وی لافَه         می سر بیشکِن بَن وی طالع" . اَمِه سرِ دِ ویشتَراز این دِنی با! خدایا به بزرگیت شُکر!.

هَمساده زِنِه وی سر و گوش دَس بکشی یَه، بگوتِه: وَچِه تَش گیتَّرِه!. وَرِسین وِرِه بابُرین ده بالایی یِه دکتر تازه بمَه خیلی زرنگِه.

وَچَه گِه کولِ گیتِن. ورپ شوب راه دَکِتِن دکتر خانه. بین راه وَچَه آو بِخَسِه. هَندَه وِرِه "نیسان آو" بَدَن(هَدَن). وَرپ همه جارِه سفیدا کُردِه با. دکترخانه راه دوربا. چاره چی یَه وَنِه ای رایَه شان. بلکه فرَجی وَکِت.

دکتر وَچِگه ماینه(معاینه) بوکورد. بوگوت: وَچه تب مالت بِگیتِه. وِرِه یه آمپول بزه. صد تَه قرص هم هَدَه بوگوِته: روزی یکی وَنِه بُخواره تا خوبا باشِه.

 وَگردسوبون پَئرگِه پا دَرشا. با وَچِه گِل بَگنسِه(افتاد). وَچَه هم فقط یِه ناک بَزَه. وَرپ هَندَه دودولی زَه . همه جار خودَه وَرپ سفید با. فقط بخت ما با که سیاه با!.

 

 

شهریورماه1399

 

 

 

 

 

 

 

---

[1] - توب داسِدینی نَخ: مردم سخت سر قدیم بر این باور بودند که با بستن نخ در گذرگاه ها در شب و پاره شدن نخ توسط حرکت انسان و یا حیوان، تب مریض ها قطع می شود.

[2] - نیسان آو:مردم سخت سر قدیم بر این باور بودند که آب باران که در نیمه بهار(اردیبهشت ماه) می بارد برای شفای مریض ها فایده دارد.

 

رادیو رامسر (شماره 45)- پنجک واز می کنیم........عمر دراز می کنیم.

https://s22.picofile.com/file/8447984542/%D8%B1%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%85%D8%B3%D8%B145_%D9%BE%D9%86%D8%AC%DA%A9_%D9%88%D8%A7%D8%B2.jpg

تئاتر گیلکی "گالش نِشان"

 

پیلا بابا : خوبه خوبه تو دِ مِره جی ندَشتِه باش " کَل ماره گَم ک....را وِشت".

پدر بزرگ: خوب است خوب است تو دیگر از ما گله نکن" مثل پسربچه ای که ادای بزرگترها را در می آورد"

 

پسر: اَمّه مو می پَئر مُثان نی یَم "نُمُک بُخارِم نمکدان بیشکنم"- گَته کوچتَری مِرِه حالی یَه!

پسر: اما من مثل پدرم نیستم "نمک بخورم و نمکدان را بشکنم"- احترام کوچکترها به  بزرگترها  برای من کاملأ مشخص است.

 

پیلابابا:اَمه تی مُثان وَچِه بیم پای پیاده شینی بیم تا کربلا - نجف(یک ماهه) و مکه و مدینه (سه ماهه). بعضی ها پیر و ناتوان بونوبان هوجو مجاور بونِبان. اَلن مُثان بالان در کار نوبا تَر وچه گَم مِرَرِه حاجی یَه!

پدربزرگ: ما مثل شما بچه نوجوان بودیم پای پیاده می رفتیم کربلا و نجف(یک ماه) و مکه و مدینه(3 ماه). بعضی ها که پیر و ناتوان می شدند همانجا می ماندند . مثل حالا هواپیما در کار نبود . برای من بچه نوزاد هم حاجی شده است!

 

پسر: پیلا بابا از ایجه تا لپاسر و امامزاده شاه یحیی سُماموس چندی رایَه؟

پسر: پدربزرگ از اینجا تا امامزاده شاه یحیی در قله سُماموس چقدر راه است؟

 

پیلا بابا: اَ ای کَنده گِه وینِه؟ وِره گونِن سرخ تله کَش وِرِه وَچکِه. وی دیم کویَه هم گونِن سیاه کَند کوه . اُرِه برابر پولو شونو . بقیه راه سر به جیرِه. تا باغ دَشت قهوه خانَه. بعد از روخانه رد بونو بقیه راه یِه کم بَکِتِه رایَه یِه کم هم سر به جارِه! همه اش وی سر و کینِ بزنی تا لپاسر 5 تا 6 ساعت راه دَرِه.یک ساعت هم از اوجه تا سُماموس ویشتَه راه نیَه.

پدربزرگ: این کوه کوچک را می بینی ؟ این کوه را می بینی به آن می گویند سرخ تله از آن بالا برو. کوه کناری آن را هم می گویند سیاه کند کوه. از آن مسیر صاف و یکنواخت می روی. بقیه راه سرپایینی است. تا قهوه خانه باغ دشت. بعد از رودخانه رد می شوی بقیه راه هم کمی صاف و کمی هم سربالایی دارد. سر و دمش رابزنی 5 تا 6 ساعت تا لپاسر راه است و از آنجا تا سُماموس هم یک ساعت راه بیشتر نیست.

 

پسر: پیلا بابا ای صفت و نشان توهَده " گالشی نِشانِ". راه دورِ خیلی نزدیک گونِه!

پسر: پدربزرگ این آدرسی را که دادی نشان گالشی است. راه دور را خیلی نزدیک جلوه می دهی!

 

پیلا بابا: تو خا آدم کُفر کاسَه سَر هَرِه ! شمِه ندانین دِبار مردوم چندی راه شان. زحمت کَشِن تره چینی، اسب و گاو شان دُمال – رامِه دُمال شان. تی دوش سر وَنِه جُد نیَن ورزا مُثان کار بَکشی تا تی بدن ورزیده باباشِه. "خوده ماز بزه گاو مُثان" ای رایَه تخت بوکونی . "کَک مُثان هوا باپُری".

پدربزرگ: تو که آدم را عصبانی می کنی ! شما نمی دانید در گذشته مردم چقدر راه می رفتند. زحمت می کشیدند برای تره چینی، دنبال اسب و گاو و دنبال گوسفند رفتن. بر روی دوش تو باید خیش گاو آهن گذاشت تا مثل گاو نر کار کنی و بدن تو ورزیده و آماده شود. مثل گاوی که زنبور نیشش زده باشد این راه را بدوی. مثل کک به هوا بپّری.

 

پسر: خبر دارِه اَلَن جَدِه بزن با ماشین یک ساعته تا خودِ امامزاده سماموس شونون!

پسر: خبر داری الان جاده درست کردند با ماشین یک ساعته تا خود امامزاده می روند!

 

پیلا بابا: چَرِه همچین بی خبر هم نیَم.یِه درنگَه دانم. دِ همه چی مُزِه بوشا دَرِه. سوارا بونِن شونون امامزاده پیش هزار جور اَدا و اطوار در هَرِن. حُرمت امامزاده هم ندارَنِن که هیچ، کلّی هم اََشغال اوجار کَلَنِن. تا چند سال دیگه هم "وی تلیک دَر هَنِه"!

پدر بزرگ: چرا همچین بی خبر هم نیستم. یک کمی بلدم. دیگر مزه همه چیز از میان رفت. سوار شده و تا پیش امامزاده می روند و هزار کار نادرست می کنند. حرمت امامزاده را رعایت نمی کنند که هیچ کلی هم در آنجا، آشغال می ریزند. تا چند سال دیگر هم " صدایش در می آید".

 

پسر: خوشا به اُ دوران جوانی شما. شاد بین و سالم!. "دود همیشیک از کُنده بلنده".

پسر: خوشا به آن دوره جوانی شما. شاد بودین و سالم!. دود همیشه از کنده بلند می شود.

 

رادیو رامسر (برنامه 41 ) -نخجیر گراز ( شکار گراز)

https://s18.picofile.com/file/8440070684/%D8%B1%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%88_%D8%B1%D8%A7%D9%85%D8%B3%D8%B1_%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%D9%87_41_%D9%86%D8%AE%D8%AC%DB%8C%D8%B1%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D8%B2.jpg

انگور گیلان مِیج(کشمش) نوبونه

انگور گیلان میج نوبونه

سال تا سال هم بُگذره برخی مُردم هَنده خوشتِره سَری بالای سَرها دانِن. یِه پَک پول دِنَه(مقداری پول) اُشان دَس بی یَه اَستغرالله دِ خدایَه بنده نی یَن. کی یَه که تویَه.!

یِه نصف آدمشان هم حرف فقط حرف خودشانِه. هیچ صراطی یَه،  مستقیم نی یَن. خودِه عصا قورت بَدَه دِشتِه بی. زمین و زمان هم آو بابُرِه اُشان خواب بارِه. فکر بیچارگان نی یَن فقط فکر خودشان و خوشته جیب هِسِّن.

 تا تونِن زندگی دل کار کانِن، پول و مال و مِنال جمعا کانِن، نُخوارِه (نخوردن) کَشَنِن. خوشته زن و بچه سختی دَنِن. معنی زیندگی یَه نفهمسِه همه نی یَنِن شونون(فوت می کنند).

آخرش هم وی عُروس و زاماشان هَنِن، خوارِن، زَنِن، بارِن حتی یِه فاتحه هم وِرَرِه نُخوانِن. مُردوم هَندِه خوشتِه آخر و عاقبت کار نُدانِن. " اَمه خوشته گور نِدِم  اَمَّه هَمساده گوره بِدِم خا". کی یَه درس عبرت بگیره؟.

بقول قدیما: "اُنگور گیلان  مِیج نوبونِه"(انگور گیلان کشمش نمی شود)!

ترانه گیلکی

https://s19.picofile.com/file/8438891650/IMG_20161008_214856.jpg

کبوتر، های کبوتر، های  کبوتر

تو را هوا بَدِم  از کوه بلندتر

خوشته خانه بِساتِم آهِنین دَر

تِن و تی یاره بُخاسین کَسِنِ وَر

زبان مردم کناره ساحلی خزر

https://www.donyayesafar.com/sites/default/files/styles/850x450/public/dsfr_news/dsfr_53_1446548911.jpg?itok=T2tOi2AJ

https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/62/Caspian_languages_persian.png

سلام سه قوم گیل و دیلم و طبری از اقوام شمال ایران هستند.
قوم گیل از نسل گلای های آلبانیای قفقاز هستند که از قفقاز به سرزمین کادوسیان یعنی حوزه بین فومن تا سپیدرود آمدند و عمدتا جلگه نشین بودند و به بیشتر به برزگری مشغول بودند.
قوم دیلم از نسل دیلی مایی ها بودند که سابقا ساکن ماد بودند و عمدتا کوهنشین بودند و بین حوزه ارتفاعات تنکابن تا سپیدرود سکونت داشتند.
قوم طبری از نسل قوم تپور بودند که گویا قوم گسترده از آسیای مرکزی تا قفقاز بودند و مورخین جایگاه آنها را در بین دربیک ها و هیرکانیا و بین آماردها و بین آناریاکه ها و در ری و کاسپین گیت دانسته اند و این قوم به گفته آریان با اسکندر صلح نمودند و پس از شکست آمارد ها سرزمین آمارد ها به آنها ضمیمه شد ولی اینجور مشخص هست تپور ها در ابتدا کوهنشین بودند زیرا استرابون می گوید تپور ها کوهنشین های شمال کشور بودند و پلینی می گوید به کوه های هیرکانیا کوه های تپور می گفتند نام تبرکوه چالوس و تبرسو کلاردشت و تویر چالوس هم از این قوم گرفته شده که هر سه منطقه منطقه ای کوهستانی هستند و پس از تبعید آمارد ها به خوار یعنی گرمسار این تپورها بودند که ساکن نواحی جلگه ای می شوند.
مردم رامسر با توجه به اینکه رامسر دورانی بخشی از طبرستان و دورانی بخشی از دیلم بوده اند ترکیبی از از اقوام طبری و دیلمی هسستند مثلا اشکوریان دیلمی اند و مشایی ها طبری اند و گویش رامسر هم یک گویش گیلماز هست یعنی ترکیبی از دو زبان مازندرانی و گیلکی هست زبان مازندرانی از کتول تا نشتارود تنکابن صحبت می شود و گیلکی از رودسر تا رضوانشهر صحبت می شود ولی گویش محدوده تنکابن تا چابکسر گیلماز هست البته در گذشته در زمان خودزکو مرز بین زبان مازندرانی و گیلکی پلرود کلای چای بود ولی این مرز تغییر کرده است. مقدسی می گوید طبری ها ه بسیار استفاده کنند و بگویند هاکن و هاده و گیل ها خ بسیار استفاده کنند که طبق این موضوع گویش سپیدرود تا فومن گیلکی و گویش سپیدرود تا رودسر دیلمی و گویش چابکسر تا تنکابن گیلماز و گویش نشتارود تنکابن تا کتول طبری هست.(فاقد منبع مورداستفاده ).

منبع: محمد کیا اشکوریان([e-mail])

*احیای زبا گیلکی باید از محیط خانه آغاز شود.

یک دست بی صدا نیست، امّا صدایش ، آنچنان که باید رَسا نیست.

(دکتر محمود پاینده لنگرودی، فرهنگ گیل و دیلم).

http://up.iranjoman.com/images/6umymdk540gcp1emd3x7.jpg

توجه:

مطالب این وبلاگ بیشتر بر پایه اسناد مکتوب است ولی به دور از اشتباهات و فلسفه بافی برخی از نویسندگان هم نمی تواند باشد .

علاقمندان به مطالعه تاریخ مردم گیل و دیلم که قدمتی پیش از آریائیان در حاشیه دریای کادوس و حاشیه جنگل ها و کوهستان های پربرف داشته اند و بر اساس تقویم دیلمی و طبری در حدود 200 سال در مقابل حمله اعراب مقاوت کردند می توانند به کتابخانه ملی واقع در میدان شهرداری گیلان و یا در ساری به کتابخانه ملی این شهر جهت اطلاعات تکمیلی مراجعه فرمایند.

http://guilan.irib.ir/documents/1006399/21231134/mahmoodpayandeh1.jpg

چند زبانزد گیلکی رامسری(شماره 42)

1- دَس دسته شورَنِه وَگردَنه صورت شورَنِه

دست، دست را می شوید و سپس صورت را می شوید.

کنایه: ترتیب انجام کارها، آسیاب به نوبت.

 

2- بیشی هوا بِِیِه زِمین، می حرف دوتَه وَنِکَنِه.

هوا بروی ، زمین بیایی حرف من دو تا نمی شود. مرغ یک پا دارد.

کنایه:روی حرف خود بودن. یک دنده گی.

 

3-همیشیک وی اُسوره وی دُسمال گوشه سَر دابوس نیَه.

همیشه اشک هایش گوشه روسری اَش بسته شده.

کنایه: زودرنج. عدم تحمّل مشکلات روحی و جسمی.

 

4- پوچایَه خا پُلا نَدَنِه.

به گربه هم غذا نمی دهد.

کنایه: ناخن خشک، آدم خسیس.

 

5- وِرَرِه(وی=وِرِه)  گِرزه گی آهین سَرِه

برایش مدفوع موش به اندازه آهن ارزشمند است.

کنایه: ارزش بیش از اندازه گذاشتن فرد برای مال دنیا.

 

6- وی دُمِ بُخواردِه. وِپیته.وی دوک وَلا با.

به پَرِ قَبایش برخورد.  کج و مُعوَج شد. دوکش کج شد: یعنی ناراحت شد.

کنایه: از حرف یا سخن دیگران رنجیدن.

 

7- اَزِّه، توک به توک بِمَه.

انگار دوز به دوز آمد.

کنایه: اندازه و میزان دقیق بود.

 

8- سگِ کُتکا بون اِیَموجَنِن عُروسه، عَروس بون!

سگ را از بچگی و عروس را از اول زمان عروسی تربیت می کنند.

کنایه: هر آموختنی زمان خاص خودش را دارد.

 

9- خوشتِه دَسِ بابُرده شالِ کین پَس گرما کُنَه!

دستش را به پشت شغال برد تا گرم شود.

کنایه: کار بیهوده کردن. آب در هاون کوبیدن.

 

10- کِرک اگر کارگر بی،  تَلا کینِ شِلار دابا.

مرغ اگر اهل کار بود . خروس دارای شلوار بود(وقت و بی وقت نمی پرید).

کنایه: خانه داربودن و مراقب زندگی بودن زن.

 

*تعدادی  از زبانزدهای گیلکی رامسری  به صورت کنایه از کلمات مس گرها(سفیدگرها)که به زبان پر رمز و راز"سِلَری" نامیده می شود اقتباس شده و در محاورات روزانه مردم منطقه رامسر و حومه وارد شده است.