https://snn.ir/files/fa/news/1403/11/23/2653129_927.jpg

مقدمه

دریای خزر به عنوان بزرگترین توده آبی بسته دنیا دارای اهمیت و جایگاه ویژه‌ای در منطقه اوراسیا و جهان می‌باشد که سبب توجه گسترده کشورهای منطقه و فرامنطقه‌ای به آن گردیده است. این دریا و سواحل پیرامون آن دارای اهمیت بسیار زیادی از جنبه‌های راهبردی، زیست محیطی، اجتماعی و اقتصادی (شیلات، گردشگری و حمل و نقل) می‌باشد. بر این اساس مرکز اقیانوس‌شناسی دریای خزر جهت اجرا و گسترش مطالعات دریایی در مجاورت سواحل جنوبی دریای خزر در سال 1387 راه‌اندازی گردید. اندازه‌گیری‌های میدانی، داده‌برداری مستمر، بررسی تغییرات کوتاه‌مدت و بلندمدت پدیده‌های فیزیکی و دینامیکی دریا، اندرکنش جو و دریا، مطالعه ساختارهای شیمیایی، زیستی و زمین‌شناختی از مهمترین اهداف ترسیم شده مرکز می‌باشند.

این مرکز با برخورداری از آزمایشگاه‌ها و تجهیزات پیشرفته نمونه‌برداری و اندازه‌گیری‌های میدانی در زمینه اقیانوس‌شناسی فیزیکی و شیمیایی، و همچنین زیست‌شناسی و زمین‌شناسی دریا و کادر علمی متخصص، توانایی انجام طرح‌ها و پروژه‌های ملی و منطقه‌ای را دارا می‌باشد. مرکز اقیانوس‌شناسی دریای خزر به عنوان یکی از اعضای اصلی اتحادیه دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی دولتی حاشیه دریای خزر در پژوهش‌ها و فعالیت‌های علمی بین‌المللی مشارکت می‌نماید. این مرکز همکاری‌های علمی و پژوهشی ارزشمندی را با دانشگاه‌ها، مراکز پژوهشی و ارگان‌های اجرایی منطقه جهت انجام طرح‌های مشترک دریایی دارا می‌باشد. این مرکز با راه­اندازی کمیته اقیانوس‌شناسی دریای خزر با مشارکت نهادهای اجرایی و تحقیقاتی استانهای ساحلی جنوب دریای خزر سعی در ارائه راه‌کارهای علمی و اجرایی پیرامون مسائل مطرح و روزمره دریای خزر دارد.

درباره دریای خزر

دریای خزر که به یونانی (Kaspion pelagos) و به لاتین (Caspium mare) نامیده می شود، بزرگترین گستره آبی واقع در قلمرو پنج کشور (فدراسیون روسیه، جمهوری قزاقستان، جمهوری آذربایجان، ترکمنستان و جمهوری اسلامی ایران) است. رودهای عمده حوضه آبریز دریا خزر عبارتند از: ولگا - اورال- ترک- کورا- سولاک و سفید رود. دریای خزر دارای شکل (L ) وارونه است و از شمال به سمت جنوب کشیده شده است.
شمالی ترین نقطه آن در مختصات جغرافیایی ( E 28 21 29 و N 51 31 59 ) و جنوبی ترین قسمت آن در (E 27 27 60 و N 21 16 37) قرار دارد. طول این دریا نزدیک به 1220 کیلومتر و پهنای متوسط آن 330 کیلومتر است. طول خط ساحلی آن 7000 کیلومتر و مساحت کل آن 436000 کیلومتر مربع می باشد.

این دریاچه که در پنج کشور ایران، روسیه، قزاقستان، ترکمنستان و آذربایجان قرار دارد، منابع غنی از نفت، گاز و ماهی را در خود جای داده و به‌عنوان یک مسیر حمل‌ونقل و قطب گردشگری برای این کشور‌ها محسوب می‌شود. اما در سال‌های اخیر، دریای خزر با بحران کاهش سطح تراز آب مواجه شده است. این کاهش سطح آب که به دلیل تغییرات اقلیمی، مدیریت نادرست منابع آبی و کاهش منابع آب ورودی به دریاچه رخ داده، تهدیدی جدی برای اکوسیستم‌های آن و معیشت جوامع انسانی به‌شمار می‌رود. به‌گفته محمدرضا کاویانپور، رئیس موسسه تحقیقات آب وزارت نیرو، تأثیرات این بحران آنچنان شدید است که پیش‌بینی‌ها برای هزار سال آینده همچنان در هاله‌ای از ابهام است.

علل کاهش سطح تراز دریای خزر

براساس آمار مرکز ملی مطالعات و تحقیقات دریای خزر از کاهش ۲ متری سطح آب این دریا از سال ۱۳۷۵ تاکنون خبر داد و در سال گذشته سطح آب این دریا ۲۶ سانتی‌متر کاهش یافته است.

https://cdn.armanmeli.ir/thumbnail/b9mFhtO9gWRi/S6Hsh8dSr2z7Oz9zGla1YvHrg-LW4xM-HR8NLGoT6SF27gvge54c70s_uzPBlgh1YzKW8nJt0EhFqqqm95MB2WxRlEizW33m/%D8%AE%D8%B2%D8%B1.jpg

کاهش سطح تراز دریای خزر به دلایل مختلفی رخ داده است که از جمله مهم‌ترین آنها می‌توان به تغییرات اقلیمی و فعالیت‌های انسانی اشاره کرد. یکی از بزرگ‌ترین عوامل کاهش سطح تراز، افزایش تبخیر آب از سطح دریا به دلیل تغییرات اقلیمی و گرمایش جهانی است. دمای بالاتر و افزایش تبخیر باعث شده که منابع آبی ورودی به دریاچه نتوانند تعادل مناسبی با تبخیر از سطح آن برقرار کنند. علاوه بر این، رودخانه ولگا که حدود ۸۰ درصد از آب دریای خزر را تأمین می‌کند، نیز دستخوش تغییرات عمده‌ای شده است. بر اساس گزارشات، میزان آب‌دهی این رودخانه به دریای خزر از حدود ۳۲۰ میلیارد مترمکعب به حدود ۲۰۰ میلیارد مترمکعب کاهش یافته است که تأثیرات آن به‌ویژه بر نواحی جنوبی دریاچه محسوس است. این کاهش شدید در آب‌دهی رود ولگا، که به دلیل تغییرات اقلیمی، سدسازی‌ها و توسعه کشاورزی در حوضه‌های آبریز این رودخانه‌ها است، به شدت بر تراز آب دریای خزر تأثیر گذاشته است.

بر این اساس اتحادیه دانشگاههای دولتی حاشیه دریای خزر می تواند به طور علمی در حوزه دریای خزر نقش آفرینی کند.

این اتحادیه در سال ۱۳۷۵ هجری شمسی (۱۹۹۶ میلادی) با حضور رؤسای دانشگاه های گیلان، دانشگاه مازندران و دانشگاه علوم و منابع طبیعی گرگان از ایران، دانشگاه دولتی فنی آستراخان، دانشگاه دولتی داغستان، دانشگاه کالمیکیا از جمهوری فدراتیو روسیه، دانشگاه دولتی آتیرائو از قزاقستان و دانشگاه دولتی باکو از کشور آذربایجان تشکیل شد.

هم اکنون این اتحادیه دارای ۵۵ عضو متشکل از دانشگاه ها، پارک های علم و فناوری و موسسات تحقیقاتی می باشد.

نشست های مختلفی که هر ساله با حضور روسای دانشگاههای دولتی حاشیه دریای خزر در یکی از کشورها برگزار می شود یکی از اهداف نشست آینده را می توان بررسی و پیگیری کامل در راستای رفع کاهش تراز آب دریای خزر با حضور اساتید برجسته دانشگاههای صنعتی کشورها برگزار کرد تا در خصوص مشکلات و پیامدهای تاثیر گذار در کاهش تراز آب دریای خزر تصمیمات و راهکارهایی اتخاذ شود.

منبع:

1-https://www.tasnimnews.com/fa/news/1404/06/13/3392209/%D8%A7%D8%B3%D9%BE%DB%8C%DA%A9%D8%B1-%D8%B1%D9%85%D8%B2-%D9%81%D8%B1%DB%8C%D8%A8-%D9%BE%D8%B1%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%87%D9%85%D8%A7%D9%86?ref=khabarfarsi