زمزمه های گیل مازی
مختصری در باره پژوهندگان فرهنگ مردم
در كنار گردآوری ادبیات شفاهی مناطق گوناگون ایران، كه دانشمندان بومی آن مناطق به آن پرداختهاند، برخی از محققان و استادان ادبیات دانشگاه تهران نیز قصههای مكتوب عامیانه را، كه آثار نقّالان قرون گذشته است، با تصحیح انتقادی به چاپ رساندند. از آن جمله است: سمك عیّار به كوشش پرویز ناتل خانلری ، داراب نامهی طرسوسی به كوشش ذبیحالله صفا (تهران، ١٣٣۴ ه.ش)؛ داراب نامهی بیغمی ، یا همان فیروزشاهنامه به كوشش ذبیحالله صفا (تهران، ١٣۴١ـ١٣٣۹ ه.ش)؛ اسكندرنامه به كوشش ایرج افشار (تهران، ١٣۴٣ ه.ش) و امیرارسلان(نامدار) به كوشش محمدجعفر محجوب[1] (تهران، ١٣۴۰ ه.ش( ، محمدعلی جمالزاده نیز فرهنگی از واژگان و تعبیرات عوام را به نام فرهنگ لغات عامیانه تألیف كرد كه آن نیز به كوشش محمدجعفر محجوب در ١٣۴١ هجری شمسی به چاپ رسید. از دیگر تحقیقات مهم دربارهی زبان عامیانه كتاب كوچه تألیف شاعر معاصر، احمد شاملو و فرهنگ فارسی عامیانه تألیف ابوالحسن نجفی (تهران، ١٣۷۸ ه.ش)و کتاب نسیم شمال(اثر سید شرف الدین) در خور ذكر است.
از دانشمندان غربی ویلیام هنوی ، استاد امریكایی زبان و ادبیات فارسی، و مارینا گییار(محقق فرانسوی) به قصههای نقّالان توجهی خاص دارند و مقالههایی تحقیقی به چاپ رساندهاند. هنوی، همچنین ملخص دارابنامه ی بیغمی را به انگلیسی ترجمه كرده است ( عشق و جنگ ، نیویورك، ١۹۷۴ .م( مارگارت میلز، استاد كرسی فولكلور دانشگاه اوهایو، دربارهی قصههای عامیانهی فارسی در افغانستان و تاجیكستان مطالعه و تحقیق میكند و اولریش مارزلف( محقق آلمانی) راجع به ادبیات عامیانه ایران، تألیفات متعدد دارد.اگر چه تحقیق و تفحّص در ادبیات شفاهی مردم ایران از سوی بیگانگان خالی از نقشه و طرحهای استعماری نبوده و نیست ولی از این رهگذر آثار ارزشمند و منابع گرانبهایی از فرهنگ این سرزمین ثبت و ضبط شده است . بر عهده میهن پرستان و علاقمندان ادبیات ایرانی است که آنها را چون نگینی حفظ نموده و با تحقیقات جامع تر و بررسی های بیشتر علمی به نسل آینده منتقل نمایند.در ذیل به چند تن از این افراد اشاره می گردد.
در گذشته گیلکی ادبیات مکتوب نداشته و گیلانیان در اوایل اسلام با توجه به شرایط اقلیمی و جنگل های انبوه از هجوم بیگانگان در امان بودند لذا از مبادلات فرهنگی دیگر اقوام قلمرو ساسانی و اعصار بعد از آن محروم ماندند . از آثار شعری و مکتوب از گیلان باستان و دوران قرون وسطی چیزی به دست ما نرسیده ولی چنین آثاری کمابیش در زبان طبری وجود داشته است و گواه آن کتاب مرزبان نامه است که در اصل طبری بوده است(ماگانی تودا و همکاران. تصحیح ویس و رامین فخرالدین اسعد گرگانی ص 514).
در کشور ایران و منطقه شمال کشور بالاخص شرق گیلان و غرب مازندران زحمات افرادی چون پاینده لنگرودی، بُشرا،مرادیان، گرگین، ولی مظفری، دکتر مدنی، سرتیپ پور، جکتاجی ، روحانی(مِندَج)، خلعت بری و غیره را در پاسداشت آثار ادبیات شفاهی می بایست ارج نهاد و نقش آنها را در احیاء، حفظ و حراست این زمزمه های عامیانه به صورت مکتوب نادیده نگرفت.
[1] - در میان استادان ادبیات، محجوب بیش از دیگران به ادبیات عامیانه عنایت داشت و سلسله مقالههایی درباره ادبیات عامهی ایران تحت عنوان " سخنوری " در دوره ی نهم مجلهی سخن (١٣٣۷ ه.ش) و " داستانهای عامیانه ی فارسی " در دوره ی دهم آن مجله ( ١٣٣۸ ه.ش) منتشر كرد.
در ذیل به چند تن از این افراد تأثیرگذار در ماندگار کردن ادبیات شفاهی منطقه شمال کشور اشاره می گردد.
1-پروفسور کریستین بروم برژه[1]
انسان شناسی كلاسیك را در قیاس با انسان شناسی مدرن قرار داد وگفت: « 40 سال پیش انسان شناسی عمدتأ سطحی و در جوامع ابتدایی صورت میگرفت و موضوعات آن به اقتصاد،خویشاوندی، روابط سیاسی اجتماعات محدود میشد. اما امروز انسان شناسی با موضوعات تازه و پر اهمییتی روبرو است كه ما باید خودمان را با آنها انطباق دهیم. امروز دیگر نمی توانیم از تكنیكهای شست و شو ی لباسهای سنّتی استفاده كنیم در حالیكه ماشین لباسشویی وجود دارد. امروز باید اجزای ماشینها را بشناسیم و با كاربری آن ها آشنا شویم. انسان شناسی نوین در صدد شناخت انسان از خلال ماشینها است. بروم برژه اضافه می کند: «مسائل شهری، خویشاوندی، روابط سیاسی و میان مردمی و تاثیری كه این مسائل بر حوزه های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی می گذارد، عمده ترین مسائل انسان شناسی امروز است. برای مثال بازیها در تمام فرهنگها، فضای بسیار مناسبی برای شناخت مردم یك جامعه فراهم میآورد. اینكه بازی ها به سمت خشونت متمایلاند، گرایشات سیاسی دارند و یا صرفاً سرگرم كننده هستند، در شناخت انسان شناس نسبت به مردم یك جامعه بسیار مفید است. رئیس انجمن ایران شناسی فرانسه فولكلور كلاسیك را در قیاس با فولكلور امروزی قرار داد و گفت: «روایات عامیانه، ضرب المثلها و داستانهای شفاهی امروز با شایعات مردمی منطبق اند. این قضیه حتی در مجموعههای داستانی تلویزیونی هم جریان دارد.مجموعههای تلویزیونی حكم فولكلور شهری را دارند.
2-اِلِوِل ساتُن [2]
در زمینه جمع آوری حکایات و قصه های کهن از زبان مادربزرگ ها و پدربزرگ ها همّت گماشت و علاوه بر ضبط مستقیم صدای گویندگان نسبت به انتقال و نشر آنها از طریق چاپ کتاب اقدام نمود.
پروفسور سید حسن امین او را ایران شناسی، ایران دوست قلمداد کرده اند .بنا به گفته ی" الول ساتن " اولین کسی که به نضج و پیدایش نهضت تئاتر ایران کمک کرد ، ناصرالدین شاه قاجار بود که در سال 1290 هجری که وی سفری به فرنگستان کرد ، تئاتر اروپایی را اندکی دیده بود و چون به ایران بازگشت ، مسبّب تحولی در اجرای تعزیه های در باری گردید. در این دوره بود که تکیه ی دولت ساخته شد و بدعت دیگر ، وجود تعزیه گردان بود که معادل ناظم نمایش یا رژیسور می باشد. افراد سرشناس دیگری نظیر ژوکوفسکی،هانری ماسه،ملنگوف،رابینو و غیره در ادبیات و تاریخ و هنر مردم ساکن در شهرها و روستاهای خطه ساحلی بحر خزر و کوهستانهای اطراف آن از سلسله جبال البرز تحقیقات گسترده و جامعی انجام داده اند. مطالعه آثار مکتوب آنها می تواند سرمشقی برای نسل جوان و تحصیلکردگان امروز با نگرشی جدید بر اساس دانش روز به فرهنگ و اعتقادات مردم این دیار باشد.
3- کاظم سادات صدر اشکوری [3]
با تیزبینی شاعرانه، طبیعت زادگاهش را موشکافانه و دقیق در تصاویری بدیع منعکس می سازد و انسان را به تماشای طبیعت با نگاهی دیگرگونه دعوت می کند . در اشعار او طبیعت و حالات متنوّع آن، در قالب ترکیبات ساده و خوش آهنگ وصف شده و عمدتا با مضامین اجتماعی در متن شعر همراه است. شعر اشکوری گویای نوعی عرفان نیز هست که همراه با تفکّر اجتماعی و بازتاب آن در تصاویر و حالات طبیعت، به مشخصه های شعری او بدل گشته اند. با نگاهی ژرف به اشعار اشکوری ، نوعی نومیدی و اندوه تلخ را می توان مشاهده نمود. کاظم سادات اشکوری شاعری است پرمایه، با زبانی شاعرانه و لطیف که همواره طبیعت و انسان و ارتباط ناگسستنی آن دو در اشعارش، بازتابی زیبا و گسترده داشته است. شعرهای اولیه او چهار پاره های پیوسته ای است با مضامین و تصاویری از طبیعت. شعر اشکوری لحنی مهربان و صمیمی دارد که با زبانی ساده و آشکار برگرفته از جغرافیای طبیعی و درد دل مردم زمانه خود در شمال کشور با توجه عمیق به دانسته های تاریخی و وجود آثار ارزشمند فولکلوریک منطقه اشکورات سروده شده است. او می گوید: ترانه عامیانه که با موسیقی می آمیزد، هم از محیط و معیشت نشانه ها دارد و هم دارای زبان و بیان ویژه است. از ویژگی های ترانه عامیانه سادگی بیان و روانی کلام است به نحوی که برای درک آن نیاز به تأمّل نیست و به آسانی قابل فهم است. شاید بتوان سادگی و کوتاهی ترانه را به نوعی با ارزش وقت در جامعه روستایی مربوط دانست. که در چنان جامعه ای نه نیاز به گفتار دو پهلو و پیچیده است و نه ورّاجی و روده درازی خریدار دارد. البته واقع گرایی را نیز از ویژگی های ترانه های عامیانه باید به شمار آورد.
"گل بی مرگ(لِرو)"
من با گلی به نام «لِ رو»
که در ولایتِ ما آن را
- گه گاه-
بر تاقچه می گذارند
یا دسته ای از آن را
به دیوار می آویزند
دیری ست آشنایم.
این گل
- که مثل دیگر گل ها-
با یک تلنگر
پرپر نمی شود
دارای ساقه ای ست
و گلبرگ های کوچک
با رنگِ زرد
برخی به رنگِ ارغوانی
با عطرِ ناشناس.
4-محب الله پرچمی[4]
ایشان با پیگیری های خستگی ناپذیر خود بر اساس اصول علمی و روش تحقیق به طور مجدانه در جمع آوری ادبیات در منطقه گویشوران گیلکی همّت گماشت که در خور تحسین و ستایش است.او معتقد است ادبیات ملی شاخه بزرگ و گسترده ای از فرهنگ و ادب یک کشور است که به تنهایی نمودار روح ملی و معرّف میزان تمدن گذشته و فرهنگ پیشینه آن ملت است و این رشته از ادبیات شامل ترانه ها، مثل ها، افسانه ها، آداب و رسوم و باورداشت هاست که در میان روستاییان (که کمتر با بیگانگان آمیزش کرده اند و تا حدی اصالت خود را حفظ کرده اند وجود دارد. بدیهی است که غنی ترین منبع مردم شناسی ، شناخت تحولات فکری و فرهنگی هر قوم است.
توسعه و پیشرفت هر جامعه فرهنگی نیز در منطقه و یا در سطح کشور و در جهان مرهون زحمات و تلاش بی شائبه افراد تاثیرگذار در آن جامعه است. با وجود طرح معرفی و قدردانی از افراد سرشناس منطقه در زمینه های مختلف علمی، فرهنگی، اجتماعی و .... توسط نهادها و انجمن های غیر دولتی و رجوع اهل علم و مطالعه به آثار مکتوب این افراد از ذکر نام و فعالیت های این عزیزان به منظور جلوگیری از اطاله کلام خودداری می شود.جهت کسب اطلاعات مفید و جامع خواندن منابع مورد استفاده در آخر این مجموعه به شما خواننده گرامی توصیه می شود.
5- دکتر مصطفی خلعت بری لیماکی[5]
ایشان فولکلور یا فرهنگ عامه را منبعی غنی، سرشار و دریچه ای به انسان و گذشته های او می دانند که در هر شرایطی حکمت آموز است. فرهنگ عامه حاصل سیر تحولات فکری و مادی مردمی است که در تعامل نسبت به یکدیگر و در کشاکش تاریخ شکل یافته و به جزئی تفکیک ناپذیر و جدا ناشدنی از فرهنگ تاریخی و حیات ملی تبدیل شده است. ایشان بعد از سال ها تحقیق جهت جمع آوری فولکلور مردم مناطق مختلف کشور ایران در بخش فرهنگ مردم در رادیو ایران بیش از 10 عنوان کتاب و بیش از صد مقاله در کارنامه علمی و پژوهشی خود در زمینه فرهنگ عامه دارند. فرهنگ مردم تُنکابن(شهسوار) و سیری در تاریخ علویان غرب مازندران ،آب آیین ها و باورهای مربوط به آن در فرهنگ عامه از جمله آثار ایشان است.
[1] - کریستین برومبرژه )(متولد۱۹۴۶، پاریس) (به فرانسوی:( Christian Bromberger) ایرانشناس فرانسوی و استاد انسان شناسی در دانشگاه پرووانس فرانسه است. او متخصص فرهنگ گیلان و رییس انجمن فرانسوی مطالعات ایرانی است. او در کوهپایه و جلگه گیلان تحقیقات میدانی انجام دادهاست. او نقش عمدهای در تاسیس موزه میراث روستایی گیلان داشته و عضو هیات کارشناسی این موزهاست. وی به زبانهای انگلیسی، روسی، ایتالیایی، فرانسوی، یونانی، فارسی، و گویش گیلکی مسلط است. او نویسنده بیشتر مقالات دانشنامه ایرانیکا درباره گیلان است. کریستیان برومبرژه پس از تحصیلات در رشتهٔ ادبیات کلاسیک فرانسه، در مردم شناسی تخصص گرفت. دکترای خود را در سال ۱۹۹۰ از دانشگاه اکس ان پرووانس(Aix-en-Provence) فرانسه، با پایان نامهای درباره گیلان دریافت کرد. او در دانشگاه پروانس به تدریس این رشته پرداخت و در همان جا، ریاست انجمن مردم شناسی تطبیقی نواحی مدیترانه (وابسته به مرکز ملی تحقیقات علمی( CNRS) را بر عهده گرفت. او تا به حال توسط چندین دانشگاه خارج از فرانسه به عنوان استاد مدعو انتخاب شده و از سال ۱۹۹۵ تا کنون، به عنوان عضو ارشد انجمن دانشگاهی فرانسه) (Institut Universitaire de France)کرسی مردم شناسی عمومی) برگزیده شده است. علا وه بر این، از سال ۱۹۹۸ تا ۲۰۰۱ ریاست شورای میراث مردم شناسی (وزارت فرهنگ) و همچنین مسئولیت علمی موزهٔ تمدنهای اروپا و مدیترانه را که هم اکنون در مارسی (فرانسه) در حال شکل گیری است، بر عهده دارد. از فوریه ۲۰۰۶ به مدیریت انجمن ایرانشناسی فرانسه در ایران برگزیده شد. تحقیقات او که در بیش از ۱۷۰ اثر منتشر شدهاست (اعم ازکتب، مقالات، و همکاری در مجموعه مقالات)، در مورد اساس و روش بیان و ابراز هویتهای جمعی در ایران (و بخصوص در استان گیلان) و نیز در نواحی جنوبی اروپا (پروانس، لانگدوک، پیه مون، کامپانی ایتالیا و...) است.
[2] -لارنس پال الول ساتن :به انگلیسیL LAURENCE PAUL ELWELL-SUTTON) در۲ ژوئن 1۹۱۲میلادی در ادینبورگ- ۲ سپتامبر ۱۹۸۴) ایرانشناس انگلیسی، استاد دانشگاه ادینبورگ اسکاتلند و دانشآموخته تاریخ ایران دوره اسلامی و دوره مدرن است. الول ساتن توجه و علاقهای ویژه به فرهنگ مردم، خاصه قصههای ایرانی داشت و مقالههای گوناگونی در این زمینه نگاشت؛ از جمله، بانوی نگونبخت در قصههای ایرانی، خانواده در قصههای ایرانی، تاثیر قصهها بر ادبیات معاصر ایران و کچل و کوسه در قصههای ایرانی را می توان نام برد. کار مهم الول ساتن، تالیف کتاب نفت ،عروض فارسی و از همه مهمتر گردآوری قصههای «مشدی گلین خانم» بود که بخشی از آن را به انگلیسی هم ترجمه کرد. این کتاب سالها قبل از سوی نشر مرکز به بازار کتاب عرضه شد. کتاب مطبوعات ایران او دستآورد بررسي و بازشناسي مطبوعات ايران در دوره شش ساله 26-1320 خورشيدي است. اين مجموعه دريچهاي است تازه به سوي فضاي سياسي – اجتماعي آن دوران و برآن است تا از يک سو جايگاه مطبوعات را در آن روزگار تبيين کند و از سوي ديگر، علاقهمندان و دانشپژوهان را در شناخت جهت گيريهاي سياسي و فعاليتهاي احزاب دوره ياد شده ياري دهد.
[3] - کاظم سادات اشکوری ، شاعر،نویسنده ،پژوهشگر مردم شناسی و فرهنگ عامه و مترجم كه اكنون در آستانه 68 سالگی قرار دارد. 17 خرداد ۱۳۱۷ خورشیدی در روستای " نارنه" از دهستان اشکور رامسر در شمال ایران به دنیا آمد .دوران دبستان را در روستای واجارگاه و دوره متوسطه را در شهسوار و قزوین به پایان رساند.پس از آن به دانشگاه تهران رفت و در رشته جغرافیای انسانی و اقتصادی موفق به دریافت مدرك كارشناسی شد. اشكوری علاوه بر فعالیت در زمینه مردم شناسی و فرهنگ عامه ، مدتی نیز به روزنامه نگاری پرداخته است . نخستین شعر خود را در سال 1335 در روزنامه های محلی شهر قزوین منتشركرد و نخستین مجموعه شعرش با عنوان « آن سوی چشم انداز» و مجموعه داستان« یك ساعت از 24 ساعت» در سال 1350 خورشیدی به وسیله انتشارات كتاب « نمونه » به چاپ رسید.از وی تا کنون بیش از ۲۲ عنوان کتاب در زمینه شعر، داستان، تحقیق مردم شناسی، ترجمه و طنز منتشر شده است كه عبارتند از: پس از «افسانه های اشكور بالا» به قلم اشكوری افسانه های بَرزرود» كتاب شد.ا ز کاظم سادات اشکوری مجموعههای شعر "شبها"، "از دم صبح"، "با ماسههای ساحل"، "آن سوی چشمانداز"، "از برکهها به آينه"، "رگبار آفتاب"، "ماهتاب اسفند"، "چهار فصل"، "در کنار جاده پاييزی"، و مجموعههای داستانی "يک ساعت از ۲۴ ساعت" و "برگها میريزند" انتشار يافتهاند.همراه با تجدید چاپ « افسانه های دهستان اشکور» و «پست جنوب» اثر" آنتوان دو سنت اگزوپری"،كاظم سادات اشكوری دو كتاب تازه خود با عناوین افسانه های دهستان بَرزرود(نطنز استان اصفهان با همکاری الوِل ساتُن) و پژوهش مقدماتی در سه روستای شمال ایران را نیز در دست چاپ دارد.
[4] - محب الله پرچمی، دانش آموخته دانشگاه علامه تهران و مدرس پیشین دانشگاه علوم دریایی و دانشکده های واحد نوشهر چالوس و شرق گیلان و مدرس کنونی زبان و ادب فارسی دانشگاهها و مراکز آموزشی تهران است. از ایشان تاکنون مقالاتی در رشد ادب فارسی، دبستان، ماهنامه گل آقا، گیلان نامه و گیله وا- هزار مثل گیل، هزار مثل مازندران،هزار ترانه بومی مازندران و فرهنگ کنایات و اصطلاحات عامیانه همچنین کتاب 1000 ترانه گیلان و بیان آموزشی و غیره به زیور طبع و نشر آراسته شد.
[5] - دکتر مصطفی خلعت بری لیماکی، نویسنده و پژوهشگر فرهنگ مردم متولد ۱۳۵۰ ، رامسر، دکترای فولکلور، مدیر فرهنگ مردم رادیو، سردبیر فصلنامه پژوهشی "نجوای فرهنگ" و پژوهشگر فرهنگ عامه و سالهای زیادی از عمر گرانبهای خود را به عنوان کارمند صدا و سیما به تحقیق ،جمع آوری و انتشار یافته های خود در زمینه فرهنگ عامه سپری نموده است.
"رامسر شهری آرمیده میان جنگل سبز و دریای آبی است پاسش بداریم و در حفظ آن کوشا باشیم"