نوروز خوانی در شهرستان رامسر
*نوروزخوانی
روز اول فروردین که رسیدن آفتاب به برج حمل است و ابتداء بهار است را نوروز می خوانند. روز اول فروردین را نوروز کوچک و نوروز عامه و نوروز صغیر نیز گویند ، (و نیز ششم فروردین ماه روز خرداد که نوروز بزرگ و نوروز خاصه گویند. مدت برگزاری جشن هایی چون مهرگان، یلدا، سده و بسیاری دیگر، معمولاً یک روز (یا یک شب) بیشتر نیست. ولی جشن نوروز، که در باره اش اصطلاح «جشن ها و آیین های نوروزی» گویاتر است، دست کم یک یا دو هفته ادامه دارد.ابوریحان بیرونی مدت برگزاری جشن نوروز را، پس از جمشید یک ماه می نویسد: «چون جم درگذشت، پادشاهان همه ی روزهای این ماه را عید گرفتند. عیدها را شش بخش نمودند: ۵ روز نخست را به پادشاهان اختصاص دادند. ۵ روز دوم را به اشراف، ۵ روز سوم را به خادمان و کارکنان پادشاهی، ۵ روز چهارم را به ندیمان و درباریان، ۵ روز پنجم را به توده مردم و پنجه ششم را به برزیگران. از جمله آیین های این جشن ۵ روزه، که در شمار روزهای سال و ماه و کار نبود، برای شوخی و سرگرمی حاکم و امیری انتخاب می کردند که رفتار و دستورهایش خنده آور بود و در پایان جشن از ترس آزار مردمان فرار می کرد. ابوریحان از مردی بی ریش یاد می کند که با جامه و آرایشی شگفت انگیز و خنده آور در نخستین روز بهار مردم را سرگرم می کرد و چیزی می گرفت. و هم اوست که حافظ به عنوان « میرنوروزی» دوران حکومتش را « بیش از ۵ روز» نمی داند.از عمده ترین آیین هایی كه همراه با موسیقی خاص خود هنوز هم بصورت كمرنگی در نواحی مختلف كوهستانی ، كوهپایهیی و جلگه ایی البرز رواج دارد باید از نوروزخوانی یاد كرد . مازندران پیوسته یكی از مراكز پر رونق ‹‹ نوروزخوانی ›› بوده است .
در این رابطه علاوه بر نوروزخوانان مازندرانی ، تعداد قابل توجهای از نوروزخوانان كومش و طالقان وظیفه اجرای آنرا در این منطقه برعهده داشته اند.همه ساله قبل از فرا رسیدن نوروز ، تعداد بیشماری از نوروزخوانان همراه با یك همخوان كه به اصطلاح محلی آنها را ‹‹ پیوری كر ››piyurikar ) ( یا ‹‹ په خون ›› ( (pekunk)می گویند نوروزخوانی را آغاز می کردند. كلیه روستاها و آبادیهای كوهستانی و جلگه یی را زیر پا گذاشته و ضمن توقف در مقابل یكایك منازل به اجرای نوروزخوانی می پرداختند .حضور نوروز خوانان در روستاها و آبادیها به منزله فرا رسیدن بهار و بشارت نوروز بوده است . از همین رو مردم ضمن استقبال گرم از نوروز خوانان ، انعام قابل توجهای را تقدیم می کردند .كار نوروزخوانان معمولا از دوازدهم اسفند آغاز و تا یك روز قبل از تحویل سال نو ادامه مـی یافت. با این حال برخـی از نوروز خوانان چند روز اول سال نو نیز به كارشان ادامه می دادند .كار نـوروز خوانـان از نظر اوقـات شبانـه روز نیز متفـاوت بوده است. اگـر چـه نوروز خوانان مازندرانی طبق سنتهای نیاكان خویش كار خود را بامدادان آغاز و غروب هنگام به پایان می رساندند. ولی در برخی نواحی كار نوروزخوان تا پاسی از شب ادامه می یافت. بر اساس متون تاریخی نوروز خوان و یا کسی که معتمد بود در ساعت بخصوصی دریچهای(روزنهای) در بالای مناره ها و یا چهارتاقی ها نگاه می کرد و هر موقع از آن دریچه خورشید رویت می شد زمانهای بخصوص را اعلام می نمود.
شکل116 – نوروز خوانان و گل زرد و بنفشه کوهی
از عمده ترین آیین هایی كه همراه با موسیقی خاص خود هنوز هم بصورت كمرنگی در نواحی مختلف كوهستانی ، كوهپایهیی و جلگهایی البرز از جمله منطقه سختسر رواج دارد باید از نوروزخوانی یاد كرد. مازندران پیوسته یكی از مراكز پر رونق ‹‹ نوروزخوانی ›› بوده است. در این رابطه علاوه بر نوروزخوانان مازندرانی ، تعداد قابل توجهای از نوروزخوانان كومش و طالقان وظیفه اجرای آنرا در این منطقه برعهده داشته اند .
*نوروز و نساء
در باورهای پیشینیان زنی بود به نام نساء که دارای فرزندی به نام نوروز بود. نساء به همراه پسرش برای کسب روزی حلال از ولایت خود جدا شده و به مکان بسیار دوری می رود. بعد از گذشتن از راههای سخت و دست و پنجه نرم کردن با مشکلات زیاد به شهر خود برمیگردد و این با شکوفه دادن درختان و فصل رویش گلهای پیام آور بهار(دوازده گل بهاری) همزمان میشود و قس علیهذا. جشن های رابچره(و آهو چره) در گیلان، عروس گل(عروس گلی)، پیر بابو و عروس بهار و غیره همه جهت زنده نگهداشتن این آیین و جشن همگانی برای شادی و سرور مردم در آغاز سال نوی هجری شمسی است . هم اکنون در ایران رویداد نوروز با دقتی بهتر از یکهزارم ثانیه اندازه گیری می شود (ملک پور ، ۱۳۸۳).امروزه در کشورهایی نظیر پاکستان ، افغانستان و کشورهای تازه استقلال یافته حاشیه دریای خزر و ایران بطور همزمان نوروز باستانی را جشن می گیرند و توسط یونسکو آیین نوروز در هشت کشور ثبت جهانی شده است..كار نوروزخوانان معمولا از دوازدهم اسفند آغاز و تا یك روز قبل از تحویل سال نو ادامه مـی یافت . با این حال برخـی از نوروز خوانان چند روز اول سال نو نیز به كارشان ادامه می دادند .كار نـوروز خوانـان از نظر اوقـات شبانـه روز نیز متفـاوت بوده است . اگـر چـه نوروز خوانان مازندرانی طبق سنت های نیاكان خویش كار خود را بامدادان آغاز و غروب هنگام به پایان می رساندند . ولی در برخی نواحی كار نوروزخوان تا پاسی از شب ادامه می یافت.احتمال دارد قلعه ایزکی در جنت رودبار یکی از این چارتاقی ها(تقویم محلی) باشد.
شکل117- فضاسازی آیین نوروز باستانی در میدان مرکزی شهرستان رامسر
در اواسط ماه اسفند اشخاصی به نام نوروزی خوان اشعاری را با این مضامین میخواندند:
گل در گلستان آمده باد بهاران آمده
عید بزرگان آمده مژده دهید ای دوستان نوروز سلطان آمده
آمدیم در خانه تو در زده نوروزخان
در وا كن برای ما مژده آوردم براتان
گل در گلستان آمده باد بهاران آمده
چندی بزنیم این پا آن پا پاره بابا امه چموش پا
(ترجمه: چقدر این پا و آن پا بكنیم _ پای افزار چرمی ما پاره گشته است)
نوروز خان آمده گل در گلستان آمده
مژده دهید به دوستان سال نو باز آمده
دسته ببینین شما محلی ها ته خانه ور مه خانه ور مُوارك با
(ترجمه:شما محلی ها گروه مردم را ببینید _ پیش خانه تو پیش خانه من برای مبارك باد گفتن آمده اند).
باد بهاران آمده گل در گلستان آمده
ارباب زن تاج به سر خدا تره هده دوته پسر
(ترجمه:ای زن ارباب والامقام _خداوند دو تا پسر به تو عنایت كند)
اولی یه داماد اكنه اونه با بری حمام شا
)ترجمه:پسر اولی ات را داماد كنی _ او را به حمام شاه ببری(
یه دس شمعه یه دس حنا حالا بده انعام ما
)ترجمه:یك دستت شمع باشد دست دیگرت حنا _ حالا انعام ما را بده(
گل در گلستان آمده باد بهاران آمده
نوروزخوانی در شهرستان رامسر و حومه
نوروزي خوان ها بيشتر از اهالي روستاهاي منطقه «الموت» و «طالقان» هستند. آن ها در دسته هاي دو تا چهار نفره، در كوچه و خيابان به راه رمي افتند و با خواندن اشعار كوتاه و گاه بلند، طليعه سال نو را به مردم مژده مي دهند. معمولاً، يك يا دو نفر بيتي را مي خوانند و بيت يا دو بيت ديگر ر ، دو نفر ديگر پاسخ مي دند. مانند: اولي: نوروز نو سال باشد شما را امسال باشد مبارك، مبارك دومي: اي خانم باجي بلا نبيني واسه مان بيار نقل و شيريني اولي: نوروز نو سال باشد شما را امسال باشد مبارك، مبارك دومي: اي خانم باجي از ما نرنجي بيار براي ما نان برنجي اولي: اي حاج آقاي سر به سر خدا داده پنج تا پسر دومي: همه را كني تو داماد ما بگوييم مبارك باد ساكنان منازل نيز با شنيدن صداي نوروزي خوان ها، به استقبال ان ها رفته و با دادن پول و شيريني از آنان پذيرايي مي كنند.
بر طبق بعضی روایت های دیگر 15 تا 16 روز قبل از تحویل سال نو مرد میانسالی (دوکاره مرد) از اهالی غیر محلی( مازندرانی، گیلانی و یا از طالقان ) به خانهها سر میکشید و خانه تکانی، سبزه گذاشتن و آمدن بهار را همراه با شروع رویش گل زرد(زرد گلی) به اهالی خانه یاد آوری می نمود. او هنگام ورود به خانه ها این اشعار را با صدای بلند و با قافیه شعری می خواند:
اوّل می آیم من سلام دویَّم می آیم من کلام
کِبلِه(کِلِه) خانم (کربلایی خانم) با ایمان خدا بده هفت تا پسر
اون یکی را بوکونیم داماد اون رِ ببریم حمام شاه
عمو بیان (بیایید) مبارک باد (2)
نوروز سلطان آمده باد بهاران آمده
مژده دهم بر دوسِ تان امسال نو باز آمده
کبلا خانم با خدا کبلا خانم(کربلایی خانم) با ایمان
برام بیار یه کاسه دانه وی سر بذار مُرغانه
بده برای نوروزخوانه نوروز خوان برات بخوانه
نوروز سلطان آمده باد بهاران آمده
مژده دهم بر دوس تو امسال نو باز آمده
سپس در قبال خواندن این اشعار برنج، گندم، تخم مرغ یا خوراکی توسط نوروز خوانان دریافت می شد و اگر این هدایا در خور شأن و منزلت آنها بود نوروزخوان تشکر کرده و وارد خانه همسایه می شد. حال اگر این هدایا کم و یا بی ارزش بود نوروز خوان با گوشه و کنایاتی این کم توجهی را در خانه بعدی به صاحبخانه گوشزد می کرد. و این موضوع را در قالب اشعاری به صورت بداهه سرایی بیان می کرد.
آنها با این مضامین آمدن بهار و عید نوروز را به گوش اهالی شهر یا روستا می رساندند و با خواندن این اشعار هدایا و انعامی از صاحبان خانه ها دریافت می كردند. زنان از یک تا دو هفته آخر اسفندماه گلكاری كردن و تمیز كردن خانه های گلی و پاك كردن پنجره ها و جارو كردن حیاط خانه ها را آغاز می كردند. آنها در صورت تمكّن مالی برای فرزندان خود لباس نو تهیه می كردند. تهیه لباس نو معمولا بدین گونه صورت می گرفت كه از بازار پارچه های ارزان قیمت و مناسب را می خریدند و به خیاط های روستایی می دادند تا برای هر یك از اعضای خانواده حداقل یك دست لباس نو بدوزند تا بتوانند در روز اول سال نو بر تن كنند. خیاط های محلی هم همه نوع لباس از لباس بچه گانه گرفته تا كت و شلوار و پیراهن مردانه و انواع لباس های زنانه را می دوختند. در غروب آخرین سه شنبه سال كه شب چهارشنبه سوری نام داشت مراسم جشن چهارشنبه سوری را برگزار می كردند و امروزه هم برگزاری مراسم چهارشنبه سوری با كمی اختلاف در شهر و روستاهای رامسر انجام می گیرد.
شکل 120– رنگ کردن تخم مرغ در مراسم چیدن سفره هفت سین نوروزی
"رامسر شهری آرمیده میان جنگل سبز و دریای آبی است پاسش بداریم و در حفظ آن کوشا باشیم"